1916-yilgi Turkiston milliy-ozodlik (mardikorlik) qo‘zg‘oloni

XIX asr oxiridan boshlab Rossiya imperiyasi Turkistonda mustamlakachilik, ko‘chirmachilik va paxta monopoliyasi siyosatini yuritdi; 1886-yilgi Nizomga muvofiq mahalliy musulmon aholi harbiy xizmatdan ozod etilgan edi. Birinchi jahon urushi boshlanishi bilan o‘lkada soliqlar oshirildi, oziq-ovqat va chorva mollarini ommaviy rekvizitsiya qilish avj oldi, ko‘chirmachi rus posyolkalari mahalliy xalqning unumdor yerlarini egallab oldi. Vaziyat 1916-yil 25-iyunda Nikolay II tomonidan 19–43 yoshdagi “inorodets” erkaklarni front orti mudofaa inshootlari va yordamchi ishlarga safarbar etish to‘g‘risidagi farmon e’lon qilinishi bilan portlash darajasiga yetdi. Safarbarlik ro‘yxatini tuzishdagi poraxo‘rlik va adolatsizliklar ortidan dastlabki chiqish 1916-yil 4-iyulda Xo‘jandda boshlandi va tez orada butun o‘lkaga yoyildi. Toshkent, Farg‘ona vodiysi, ayniqsa Nazirxo‘ja eshon va Abdurahmon boshchiligida Jizzax uyezdi hamda Kanat Abukin yetakchiligida Yettisuv viloyatida qonli to‘qnashuvlar sodir bo‘ldi. General-gubernator A. N. Kuropatkin boshchiligidagi jazo qo‘shinlari, artilleriya va pulemyotlar vositasida qo‘zg‘olonni shafqatsizlarcha bostirdi, o‘nlab qishloqlar yer bilan yakson qilindi. Yettisuvda qirg‘iz va qozoq aholisining Xitoyga fojiali qochishi (“Urkun”) yuz berdi. Dasht o‘lkasida Amangeldi Imanov boshchiligidagi partizanlik kurashi esa 1917-yil fevral inqilobiga qadar davom etdi.

Nikolay II ning 1916-yil 25-iyundagi mahalliy erkaklarni front orti yordamchi ishlariga majburiy safarbar qilish haqidagi farmoni bilan harbiy xizmatdan ozodlik imtiyozining buzilishi. Birinchi jahon urushi yillarida harbiy soliqlarning keskin oshishi hamda oziq-ovqat va chorva mollarining majburiy rekvizitsiya qilinishi. Ko‘chirish boshqarmasi tomonidan mahalliy dehqon va chorvadorlarning unumdor yerlarining rus ko‘chirmachilariga olib berilishi va yaylovlarning qisqarishi. Mardikorlikka olish ro‘yxatlarini tuzishda mahalliy ma’murlar va amaldorlar tomonidan yo‘l qo‘yilgan adolatsizliklar hamda poraxo‘rlik.

1916-yil 25-iyun: Nikolay II ning Turkiston va Dasht o‘lkasidan aholini front orti ishlariga chaqirish to‘g‘risidagi farmoni imzolanishi. 1916-yil 4-iyul: Xo‘jand shahrida mardikorlikka qarshi ilk qurolli to‘qnashuv va otishmaning yuz berishi. 1916-yil 11-iyul: Toshkentda 50 uy boshliqlariga qarshi xalq g‘alayoni va politsiya bilan to‘qnashuv. 1916-yil 12–13-iyul: Jizzax uyezdida g‘alayon boshlanishi, Nazirxo‘ja eshonning “bek” deb e’lon qilinishi, uyezd boshlig‘i Rukinning o‘ldirilishi va temir yo‘l tarmog‘ining buzilishi. 1916-yil 17-iyul: Butun Turkiston o‘lkasida harbiy holat va dala harbiy sudlarining e’lon qilinishi. 1916-yil 26–27-iyul: Toshkent va Samarqanddan yuborilgan jazo korpusi tomonidan Jizzax qo‘zg‘olonining qonga botirilishi. 1916-yil 9–13-avgust: Yettisuv viloyatida Kanat Abukin boshchiligidagi qirg‘iz qo‘zg‘olonchilarining To‘qmoq shahrini qamal qilishi. 1916-yil avgust–sentyabr: Yettisuv aholisining Bedel dovoni orqali Xitoy hududiga fojiali qochishi (“Urkun”). 1916-yil 22-oktyabr: Turg‘ayda Amangeldi Imanov boshchiligidagi 15 000 kishilik qo‘shinning Turg‘ay shahrini qamal qilishi. 1916-yil 18–31-dekabr: Zakaspiy viloyatida yomud turkmanlariga qarshi general Madritov ekspeditsiyasining qattiq janglari. 1917-yil fevral: Rossiyada Fevral inqilobining yuz berishi, Turg‘ay va boshqa o‘choqlarda qurolli harakatlarning to‘xtashi hamda mart oyida e’lon qilingan amnistiya.

Qo‘zg‘olon jazo otryadlari tomonidan shafqatsizlarcha bostirildi; manbalarga ko‘ra 100 000 dan 270 000 nafargacha mahalliy aholi qurbon bo‘ldi. Jizzaxda 24 ta qishloq butunlay vayron qilindi, 2 000 desyatina yer musodara qilindi, o‘nlab faollar osib qatl etildi. Yettisuvdan 100 000 dan ortiq qirg‘iz va qozoqlar qattiq sovuq va ochlik sharoitida Xitoy (Sharqiy Turkiston) hududiga qochishga majbur bo‘ldi. Rejalashtirilgan 480 000 kishi o‘rniga 1917-yil boshiga qadar taxminan 110–123 ming kishi front orti qora ishlariga zo‘rlik bilan jo‘natildi. Rossiya imperiyasining mintaqadagi siyosiy va harbiy tayanchlari larzaga keldi, chorizmga nisbatan umumiy nafrat yanada kuchaydi.

1916-yilgi qo‘zg‘olon butun Markaziy Osiyo miqyosida chor Rossiyasi mustamlakachilik tuzumiga qarshi ko‘tarilgan eng ommaviy va birlashgan milliy-ozodlik harakati bo‘ldi. U turli etnik guruhlar (o‘zbeklar, qirg‘izlar, qozoqlar, turkmanlar, dunganlar)ning umumiy zulmga qarshi kurashdagi birdamligini ko‘rsatdi. Mazkur qo‘zg‘olon chorizm imperiyasi inqirozini tezlashtirib, keyinchalik Turkistonda vujudga kelgan milliy davlatchilik intilishlari (Turkiston Muxtoriyati, Alash O‘rda) hamda sovet istilosiga qarshi istiqlolchilik harakatining bevosita g‘oyaviy-ijtimoiy zaminiga aylandi.