Said Abdullaxon

Said Abdullaxon 1871-yilda Xiva shahrida Xorazmni XVIII asrdan buyon boshqarib kelgan qo‘ng‘irot sulolasi xonadonida tavallud topgan. U mashhur shoir, sozanda va davlat arbobi Muhammad Rahimxon II (Feruz)ning o‘g‘li bo‘lgan. 1918-yil bahorida uning akasi Asfandiyorxon Junaydxonning buyrug‘i bilan o‘ldirilgach, Junaydxon Said Abdullaxonni taxtga o‘tqazdi. Tarixiy manbalarda qayd etilishicha, Said Abdullaxon xonlik davrida mustaqil siyosat yuritish imkoniyatidan mahrum bo‘lib, amalda barcha davlat va harbiy ishlar Junaydxon tomonidan boshqarilgan. 1920-yil 1-fevral kuni Qizil Armiyaning Xorazmga bostirib kirishi natijasida Xiva xonligi ag‘darildi. Said Abdullaxon o‘z ixtiyori bilan taxtdan voz kechish haqidagi hujjatni imzolashga majbur qilindi. Bolsheviklar xonlik xazinasi va sulola boyliklarini to‘liq musodara qilib, Moskvaga jo‘natdilar. 1920-yil iyun oyida Said Abdullaxon va uning oila a’zolari (jami 30 dan ortiq kishi) Xivadan Toshkentga, so‘ngra Rossiya va Ukrainaga surgun qilindi. U 1922-yildan e’tiboran Ukrainaning Krivoy Rog shahridagi konlarda og‘ir jismoniy mehnatga majburlandi. 1933-yilda butun Ukrainada yuz bergan dahshatli ochlik (Golodomor) va og‘ir xastalik oqibatida Krivoy Rog kasalxonasida xorlikda vafot etdi.

Xiva xonligi Markaziy Osiyodagi eng qadimiy davlatchilik o‘choqlaridan biri bo‘lib, uning bolsheviklar tomonidan ag‘darilishi Xorazm xalqining mustaqilligi va madaniy merosiga berilgan dahshatli zarba bo‘ldi. Bolsheviklar sulola a’zolarini, ulamolar va milliy arboblarni ayovsiz qatag‘on qilib, ularni o‘z vatanidan uzoqlarga surgun qildilar. Xiva xonligining tugatilishi mintaqada Junaydxon boshchiligidagi o‘n yillik shafqatsiz qurolli kurashning boshlanishiga turtki bo‘ldi.