Junaydxon (Muhammad Qurbon sardor, 1857–1938) — turkman-yovmut xalqining yetakchisi, Xiva xonligining amaldagi hukmdori va bosh qo‘mondoni («Sardori karim»), Xorazm istiqlolchilik harakatining afsonaviy rahbari. 1918–1931-yillarda Xorazm va Qoraqum sahrosida qizil armiyaga qarshi mislsiz mardlik bilan kurashgan. 1938-yilda Afg‘onistonning Hirot shahrida vafot etgan.
Muhammad Qurbon sardor (xalq orasida Junaydxon nomi bilan mashhur) 1857-yilda Xiva xonligining Badirkent qishlog‘ida (hozirgi Turkmanistonning Toshhovuz viloyati) turkmanlarning yovmut urug‘i oqsoqoli xonadonida tavallud topgan. U savodsiz bo‘lishiga qaramay, tug‘ma harbiy iste’dodga, yuksak irodaga va yetakchilik qobiliyatiga ega sarkarda edi. 1912-yildan boshlab Junaydxon chor ma’murlarining adolatsiz soliq siyosatiga qarshi xalq isyonlariga boshchilik qildi. 1917-yilgi inqilobdan so‘ng Xivada vujudga kelgan boshboshdoqlik sharoitida Junaydxon o‘z suvoriylari bilan Xiva shahriga kirib keldi va xonlikning harbiy boshqaruvini qo‘lga oldi. 1918-yil yanvarida u Asfandiyorxondan «Sardori karim» (Muhtaram bosh qo‘mondon) unvonini oldi. Asfandiyorxon o‘limidan keyin Said Abdullaxonni nomigagina xon qilib, davlat boshqaruvini amalda to‘liq o‘z qo‘liga oldi. 1920-yil fevralida Qizil Armiya Xivaga bostirib kirib, xonlikni tugatgach, Junaydxon o‘z lashkarlari bilan Qoraqum sahrosiga chekindi. U cho‘l sharoitida g‘oyat mohir partizanlik urushini boshlab berdi. 1922–1924-yillarda uning lashkarlari Xiva, Xazorasp, Urganch va Pitnak shaharlarini bir necha bor qamal qilib, sovet garnizonlariga qaqshatqich talafotlar yetkazdi. Butun Xorazm vohasi aholisi uni milliy najotkor sifatida kutib olardi. 1924-yilda sovet aviatsiyasi, zirhli poyezdlari va yirik qo‘shinlari bilan bo‘lgan og‘ir janglardan keyin Junaydxon Eron va Afg‘onistonga chekindi. Biroq 1927–1931-yillarda u Qoraqumga yana bir necha bor qaytib, xalqni sovet kolxozlashtirishiga qarshi kurashga ko‘tardi. U umrining oxirigacha vatan mustaqilligi orzusi bilan yashab, 1938-yilda Afg‘onistonning Hirot shahrida vafot etdi.
Xiva xonligi Rossiya imperiyasining protektorati bo‘lib, 1917-yilgi inqilobdan so‘ng o‘zbek va turkman xalqlari o‘rtasidagi ijtimoiy-siyosiy ziddiyatlar, shuningdek chor ma’muriyatining asoratli merosi tufayli og‘ir inqirozga uchragan edi. 1920-yil boshida qizil armiyaning Xorazmga bostirib kirishi va Xorazm Xalq Sovet Respublikasining e’lon qilinishi milliy davlatchilikning yo‘qotilishiga olib keldi. Bolsheviklar boy xonlik xazinasini Moskvaga tashib ketdi, an’anaviy boshqaruvni yo‘q qildi. Qoraqum sahrosi va Amudaryo etaklari Junaydxon boshchiligidagi istiqlolchilar uchun mustahkam tayanch bo‘ldi. Bu harakat Xorazmda o‘zbek va turkman xalqlarining umumiy bosqinchiga qarshi birlashgan kurashining yorqin timsoliga aylandi.
1924
Turkistonda sovet hokimiyatiga qarshi qurolli istiqlolchilik harakatining yakuniy bosqichi, Sharqiy Buxoro, Qoraqum, Tojikiston va Janubiy Qirg‘izistondagi so‘nggi qarshilik o‘choqlari, chegaradan uyushtirilgan reydlar hamda jamoalashtirish davridagi qo‘zg‘olonlarning bostirilishi tarixi.
1918
Xiva xonligida Junaydxonning amaldagi hokimiyatni egallashi, 1919–1920-yillardagi sovet harbiy operatsiyasi, xon tuzumining ag‘darilib Xorazm Xalq Sovet Respublikasining (XXSR) tuzilishi hamda 1920–1924-yillarda sovet tuzumiga qarshi kechgan qurolli to‘qnashuvlar tarixi.
Glenda Fraser
Qahramon Rajabov, B. Eshov
Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'lib fikr bildiring.
Izoh qoldirish uchun tizimga kiring.
