Xorazmdagi harakatlar (1918–1924)

XIX asr oxiridan boshlab Rossiya imperiyasi vassali hisoblangan Xiva xonligida 1917-yilgi inqiloblardan so‘ng ichki siyosiy inqiroz va millatlararo ziddiyatlar (o‘zbeklar va turkmanlar o‘rtasida) keskinlashdi. 1918-yil boshida yovmut turkmanlari yetakchisi Junaydxon xonlik qo‘shinlari qo‘mondoni etib tayinlandi, ko‘p o‘tmay Isfandiyorxon o‘ldirilib, taxtga nomigagina Said Abdullaxon o‘tqazildi va amaldagi hokimiyat Junaydxon qo‘liga o‘tdi. Bolsheviklar va Yosh xivaliklar ittifoqi yordamida Qizil Armiya 1919-yil dekabr – 1920-yil fevral oylarida Xiva operatsiyasini amalga oshirib, xon hokimiyatini ag‘dardi va 1920-yil aprelida Xorazm Xalq Sovet Respublikasi (XXSR) e’lon qilindi. Biroq sovet vakillari va harbiylarining tazyiqlari, 1920-yil sentyabrida mahalliy turkman yetakchilari (Qo‘shmamedxon, G‘ulom Ali)ning qatl etilishi va 1921-yil martida Polvonniyoz Hoji Yusupov boshchiligidagi milliy hukumatning qurol kuchi bilan ag‘darilishi xalq noroziligini yanada kuchaytirdi. Qoraqumga chekingan Junaydxon o‘z kuchlarini qayta tiklab, 1922 va ayniqsa 1924-yil boshida Xiva, Hazorasp, Pitnak va Xonqaga keng ko‘lamli hujumlar uyushtirdi. Sovet qo‘mondonligi otliq bo‘linmalar, aviatsiya va iqtisodiy-soliq yon berishlari orqali 1924-yil bahorida qo‘zg‘olonni bostirdi. 1924-yil oktyabr–noyabr oylarida o‘tkazilgan milliy-hududiy chegaralanish natijasida XXSR batamom tugatilib, uning hududi O‘zbekiston SSR, Turkmaniston SSR hamda Qoraqalpog‘iston muxtor viloyati tarkibiga taqsimlandi.

Rossiyadagi inqiloblardan keyin Xiva xonligida vujudga kelgan anarxiya, ijtimoiy-siyosiy tanglik va o‘troq o‘zbek hamda ko‘chmanchi turkman urug‘lari o‘rtasidagi ziddiyatlar. Qizil Armiyaning Xiva operatsiyasi orqali xonlikni zo‘ravonlik bilan bosib olishi va mustaqil davlatchilikka barham berishi. Sovet hokimiyati (Turkkomissiya, RSFSR vakillari va chekistlar) tomonidan milliy hukumat a’zolari va nufuzli urug‘ oqsoqollarining ta’qib qilinishi hamda qatag‘on etilishi. Xususiy mulk, yer-suv munosabatlari va islomiy an’analarga sovetcha sotsialistik tartiblar va og‘ir soliq siyosatining majburan joriy etilishi.

1918-yil yanvar–oktyabr: Junaydxonning Xiva qo‘shini bosh qo‘mondoni bo‘lishi, xon saroyidagi to‘ntarish va Isfandiyorxonning o‘ldirilishi ortidan Said Abdullaxonning taxtga qo‘yilishi. 1918-yil 24-noyabr – 5-dekabr: Junaydxon otliqlarining Petro-Aleksandrovsk (To‘rtko‘l) shahrini 11 kunlik qamal qilishi. 1919-yil 22-dekabr – 1920-yil 1-fevral: Qizil Armiya bo‘linmalari va Yosh xivaliklar ko‘ngillilarining Xiva operatsiyasi; Bedirkentda Junaydxon kuchlarining mag‘lub etilishi va shaharning olinishi. 1920-yil 2-fevral: Said Abdullaxonning taxtdan rasman voz kechishi va xonlik tuzumining barham topishi. 1920-yil 26–30-aprel: Birinchi Butunxorazm qurultoyi; Xorazm Xalq Sovet Respublikasining (XXSR) tuzilishi va Polvonniyoz Hoji Yusupov boshchiligidagi hukumatning ish boshlashi. 1920-yil sentyabr: Qizil qo‘shin qo‘mondonligi tomonidan turkman yetakchilari Qo‘shmamedxon va G‘ulom Alining sudsiz otib o‘ldirilishi. 1921-yil 6-mart: RSFSR vakili Safonov va Qizil Armiya siyosiy boshqarmasi tomonidan Yosh xivaliklar hukumatining kuch bilan ag‘darilishi. 1922-yil aprel–may: Junaydxonning Boldumsoz, Ko‘hna Urganch va Xiva atroflariga yangi yurishlari va qizil qo‘shinlar bilan shiddatli janglari. 1923-yil 17–20-oktyabr: To‘rtinchi Butunxorazm qurultoyida XXSRning Xorazm Sovet Sotsialistik Respublikasiga aylantirilishi va xususiy mulkning bekor qilinishi. 1924-yil 19–29-yanvar: Junaydxon kuchlarining Xiva shahriga bostirib kirishi, shahar garnizonining qamal qilinishi va Pitnakdagi 14 soatlik qonli to‘qnashuv. 1924-yil 26-fevral – bahor: 4-Aqto‘ba otliq polki va sovet aviatsiyasining Qoraqum ichkarisiga yurishi; qo‘zg‘olonning bostirilishi va Junaydxonning cho‘lga chekinishi. 1924-yil 27-oktyabr: Milliy-hududiy chegaralanish natijasida Xorazm respublikasining rasman bo‘lib tashlanishi va tugatilishi.

Bir necha asrlik Xiva xonligi monarxiyasi va keyinchalik tuzilgan XXSR o‘z faoliyatini butunlay to‘xtatdi. Xorazm vohasidagi o‘zbek va turkman aholisi o‘rtasidagi ijtimoiy-iqtisodiy barqarorlik izdan chiqdi, minglab insonlar urushlar va qatag‘onlar oqibatida halok bo‘ldi. Yosh xivaliklarning ma’rifiy va milliy-demokratik islohotlar o‘tkazish rejalari sovet harbiy diktaturasi ostida yo‘qqa chiqdi, yetakchilari ta’qibga uchradi. Junaydxon o‘z otliqlari bilan Qoraqumga, keyinroq Eron va Afg‘onistonga chekinib, chegaradan turib qurolli qarshilikni davom ettirdi. Xorazm hududi yangi tashkil etilgan O‘zbekiston SSR, Turkmaniston SSR va Qoraqalpog‘iston muxtor viloyati o‘rtasida taqsimlandi.

1918–1924-yillarda Xorazmda yuz bergan hodisalar xonlik feodal boshqaruvi inqirozi, milliy jadid ziyolilarining mustaqil davlatchilik intilishlari hamda bolsheviklarning harbiy ekspansiyasi to‘qnashgan o‘ta murakkab tarixiy bosqich bo‘ldi. Mahalliy aholining Junaydxon boshchiligida olib borgan kurashi tashqi sovet bosqiniga qarshi mintaqaviy o‘ziga xoslikka ega bo‘lgan yirik qurolli qarshilik harakati sifatida tarixda qoldi. Ushbu voqealar sovet hokimiyatining sun’iy ravishda “xalq inqiloblari” niqobi ostida milliy davlatlarni yo‘q qilish mexanizmini to‘la ochib berdi.