Toshkentning bosib olinishi (1864–1865)

XIX asrning ikkinchi yarmida Toshkent O‘rta Osiyodagi eng yirik, boy va muhim savdo-hunarmandchilik markazlaridan biri hisoblanardi. Bu davrda Qo‘qon xonligi ichki nizolar (ko‘chmanchi qipchoq-qirg‘izlar va o‘troq aholi o‘rtasidagi ziddiyatlar) hamda Buxoro amirligi bilan doimiy raqobat oqibatida zaiflashgan edi. Vaziyatdan foydalangan Rossiya imperiyasi 1864-yilda Turkiston va Chimkentni egalladi. Chernyayevning 1864-yil oktabridagi Toshkentga qilgan dastlabki hujumi muvaffaqiyatsiz tugagan bo‘lsa-da, 1865-yil bahorida u yangi harbiy yurish boshladi. 1865-yil 29-aprelda 1900 kishilik rus qo‘shini Niyozbek qalʼasini egallab, Chirchiq daryosi tarmog‘ini to‘sib, shaharni suvsiz qoldirdi. 9-may kuni shaharni himoya qilish uchun yetib kelgan amirlashkar Mulla Alimqul Sho‘rtepa yaqinidagi to‘qnashuvda halokatli yaralanib vafot etdi, bu esa mudofaachilar safida sarosima keltirib chiqardi. Rus qo‘shinlari to‘liq qamal va uzluksiz artilleriya o‘qlari bilan shaharni holdan toydirdi. 1865-yil 15–17-iyun kunlari uyushtirilgan shiddatli tungi hujum va qonli ko‘cha janglaridan so‘ng Kamolon va boshqa darvozalar egallanib, Toshkent to‘liq bosib olindi. Shahar 1866-yil avgustida rasman Rossiya imperiyasiga qo‘shildi.

Rossiya imperiyasining O‘rta Osiyo bozorlari va xomashyo manbalarini qo‘lga kiritish hamda Britaniya imperiyasi bilan mintaqaviy raqobatdagi strategik maqsadlari. Qo‘qon xonligining markaziy hokimiyati zaiflashuvi va ichki tarqoqlik tufayli muhim hududlarni himoya qila olmagani. Toshkentning Buyuk Ipak yo‘lidagi ulkan savdo, logistika va harbiy tayanch nuqtasi sifatidagi strategik o‘rni. Shahar ichidagi siyosiy guruhlarning tarqoqligi (Buxoro tarafdorlari, mustaqillikni xohlaganlar va savdo imtiyozlari ilinjidagi qatlamlar o‘rtasidagi bo‘linish).

1864-yil 1-oktabr: Chernyayev qo‘shinlarining Toshkentga birinchi muvaffaqiyatsiz hujumi va chekinishi. 1865-yil 29-aprel: Niyozbek qalʼasining rus qo‘shinlari tomonidan egallanishi va Toshkentga boruvchi suv yo‘lining to‘silishi. 1865-yil 9-may: Sho‘rtepa jangi va amirlashkar Mulla Alimqulning qornidan tasodifiy o‘q yeb halok bo‘lishi. 1865-yil may–iyun: Shaharning qattiq blokadaga olinishi, artilleriya zarbalari va ichimlik suvisiz qolgan aholining ochlikdan tinkasi qurishi. 1865-yil 15–17-iyun: Rus qo‘shinlarining tungi shturmi, Kamolon, Salar va Qashg‘ar darvozalarining buzib kirilishi, shiddatli ko‘cha janglari va shahar zodagonlarining taslim bo‘lishi. 1866-yil avgust: Toshkentning rasman Rossiya imperiyasi hududiga qo‘shib olinishi. 1867-yil: Markazi Toshkent shahri bo‘lgan Turkiston general-gubernatorligining taʼsis etilishi

Toshkent Rossiya imperiyasi tomonidan to‘liq egallandi va 1867-yildan imperiyaning O‘rta Osiyodagi maʼmuriy, harbiy va siyosiy markaziga aylandi. Qo‘qon xonligi eng yirik iqtisodiy tayanchidan mahrum bo‘lib, o‘zining siyosiy mustaqilligini amalda yo‘qotish yoqasiga kelib qoldi. Rossiya imperiyasining janubga — Buxoro amirligi va Xiva xonligi hududlariga keyingi harbiy yurishlari uchun qulay tramplin yaratildi. Amirlashkar Alimqul qo‘shini parchalangach, askarlarning katta qismi Qashg‘arga — Yoqubbek tasarrufiga o‘tib ketdi.

Toshkentning bosib olinishi chor Rossiyasining O‘rta Osiyoni mustamlakaga aylantirish yurishidagi eng asosiy burilish nuqtasi bo‘ldi. U Qo‘qon xonligining taqdirini hal qilib, mintaqadagi boshqa mustaqil davlatlarning bo‘ysundirilishini tezlashtirdi. Shu bilan birga, to‘qqiz oylik mudofaa va shahar ko‘chalaridagi shafqatsiz to‘qnashuvlar mahalliy aholining bosqinchilarga nisbatan ko‘rsatgan buyuk matonati va umumiy qarshilik harakatining ramziga aylandi.

• Aleksandr Morrison (Alexander Morrison) — The Russian Conquest of Central Asia: A Study in Imperial Expansion, 1814–1914