Mulla Alimqul Amirlashkar (taxminan 1833–1865) — Qo‘qon xonligining yirik davlat arbobi, otaliq, bosh qo‘mondoni va 1863–1865-yillarda amaldagi hukmdori. Rossiya imperiyasining Turkistonga harbiy yurishlariga qarshi Chimkent, Iqon va Toshkent yo‘nalishlaridagi kurashlarga boshchilik qilgan. 1865-yil may oyida Toshkent mudofaasi vaqtida og‘ir yaralanib, vafot etgan.
Mulla Alimqul Amirlashkar taxminan 1833-yilda hozirgi Qirg‘izistonning Botken hududidagi Bujun atrofida qirg‘iz-qipchoq biylari oilasida tug‘ilgan. U XIX asr o‘rtalarida Qo‘qon xonligining siyosiy va harbiy hayotida muhim o‘rin egallagan davlat arbobi va sarkardadir. Alimqul Andijon va Qo‘qon madrasalarida tahsil olgan. Diniy bilim olgani sababli «Mulla» nomi bilan tanilgan. Dastlab Andijon yaqinidagi Qo‘rg‘ontepada biy lavozimida faoliyat yuritgan. 1858-yilda Alimqul Malla Bekning Xudoyorxonga qarshi siyosiy kurashini qo‘llab-quvvatladi. Malla Bek Qo‘qon taxtini egallagach, Alimqulning siyosiy mavqeyi mustahkamlandi. 1860-yilda u Marg‘ilon hokimi bo‘lib, Buxoro amirligi qo‘shinlariga qarshi harbiy harakatlarga boshchilik qildi. 1862-yilda Malla Bek saroy fitnasi natijasida o‘ldirilgach, Qo‘qon xonligida fuqarolar urushi boshlandi. Alimqul qirg‘iz-qipchoq harbiy kuchlarining yetakchilaridan biri sifatida Xudoyorxon tarafdorlariga qarshi kurash olib bordi. 1862-yil iyun oyida Asaka yaqinidagi janglarda uning qo‘shinlari Xudoyorxon kuchlarini mag‘lub etdi. Keyingi harbiy yurishlarda Kosonsoy, Namangan, Chust, To‘raqo‘rg‘on, Andijon va Marg‘ilon ustidan nazorat o‘rnatildi. 1863-yil iyul oyida Malla Bekning voyaga yetmagan o‘g‘li Sulton Sayyidxon Qo‘qon xoni deb e’lon qilindi. Alimqul esa otaliq va amirlashkar unvonlarini olib, davlat boshqaruvini amalda o‘z qo‘liga oldi. U rasman xon bo‘lmagan. Alimqul hokimiyatni markazlashtirish, turli qabila va aholi guruhlari o‘rtasidagi munosabatlarni tartibga solish hamda Rossiya imperiyasining harbiy yurishlarini to‘xtatishga intildi. Biroq xonlikdagi ichki nizolar, iqtisodiy tanglik va harbiy qurollanishdagi kamchiliklar uning faoliyatini murakkablashtirdi. 1864-yilda Rossiya imperiyasi qo‘shinlarining Chimkent yo‘nalishidagi yurishlari Qo‘qon xonligi uchun jiddiy xavf tug‘dirdi. Chimkentning qo‘ldan ketishi Toshkent mudofaasini yanada qiyinlashtirdi. 1864-yil dekabr oyida Alimqul Turkiston shahri yo‘nalishida harbiy yurish uyushtirdi. Iqon qishlog‘i yaqinida uning qo‘shinlari Vasiliy Serov boshchiligidagi rus kazaklari otryadi bilan jang qildi. Ikki kecha-kunduz davom etgan to‘qnashuvdan so‘ng kazaklar qurshovni yorib chiqishga muvaffaq bo‘ldi. 1864-yil oxirida Alimqul Buzrukxon va Yoqubbekning Qashg‘arga yuborilishida ham muhim rol o‘ynadi. 1865-yil bahorida general Mixail Chernyayev boshchiligidagi Rossiya qo‘shinlari Toshkentga yaqinlashdi. Alimqul Farg‘ona vodiysidan taxminan 6 ming askar va 12 to‘p bilan shahar mudofaasiga yordamga keldi. 1865-yil 9-may kuni, eski taqvim bo‘yicha, Toshkent tashqarisidagi Sho‘rtepa yaqinida bo‘lib o‘tgan jangda Alimqul otliq qo‘shin hujumiga boshchilik qilayotgan paytda qornidan og‘ir yaralandi. Uni jang maydonidan artilleriya boshlig‘i Nabibaxsh olib chiqdi. Alimqul olgan jarohati oqibatida 1865-yil may oyida vafot etdi. Manbalarda uning Toshkentdagi Shayxontohur majmuasiga dafn etilgani qayd etiladi. Uning vafoti Qo‘qon xonligi harbiy boshqaruviga og‘ir zarba bo‘ldi. Oradan ko‘p o‘tmay, 1865-yil iyun oyida Toshkent Rossiya imperiyasi qo‘shinlari tomonidan egallandi. Mulla Alimqul Turkiston tarixida murakkab siyosiy davrda faoliyat yuritgan, bir vaqtning o‘zida ichki hokimiyat kurashlarida qatnashgan va Rossiya imperiyasi bosqiniga qarshi harbiy qarshilik ko‘rsatgan sarkarda sifatida muhim o‘rin tutadi.
XIX asr o‘rtalarida Qo‘qon xonligi og‘ir siyosiy va harbiy inqirozni boshdan kechirayotgan edi. Xonlik ichida hokimiyat uchun kurash kuchaygan, qirg‘iz-qipchoq zodagonlari va o‘troq aholi vakillari o‘rtasidagi siyosiy ziddiyatlar davlat barqarorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatgan. Ayni paytda Rossiya imperiyasi O‘rta Osiyoga harbiy ekspansiyasini kuchaytirib, Qo‘qon xonligining shimoliy hududlariga bosim o‘tkazayotgan edi. Mulla Alimqul 1863-yilda davlat boshqaruvini amalda qo‘lga olganida xonlik iqtisodiy jihatdan zaiflashgan, qo‘shinlar yetarlicha zamonaviy qurollanmagan va ichki birlik izdan chiqqan edi. 1864-yilda Chimkentning Rossiya qo‘shinlari tomonidan egallanishi Toshkentga yo‘l ochdi. Alimqul bosqinni to‘xtatish maqsadida harbiy kuchlarni safarbar qildi va 1865-yilda Toshkent mudofaasiga shaxsan boshchilik qildi. Uning faoliyati tarixshunoslikda turlicha baholanadi. Mahalliy tarixiy an’analarda u bosqinga qarshi kurashgan sarkarda sifatida e’tirof etilsa, boshqa tadqiqotlarda uning fuqarolar urushidagi ishtiroki, ichki siyosiy qarama-qarshiliklar va tinch aholiga yetkazilgan zarar ham qayd etiladi. Alimqulning hayoti Qo‘qon xonligining ichki inqirozi va Rossiya imperiyasi tomonidan Turkistonning bosib olinishi jarayonlari bir-biri bilan chambarchas bog‘liq bo‘lganini ko‘rsatadi.
Kattalashtirib ko'rish uchun surat ustiga bosing
1865
Rossiya imperiyasi qo‘shinlarining general-mayor M. Chernyayev boshchiligida Qo‘qon xonligining yirik savdo va strategik markazi bo‘lgan Toshkent shahrini uzoq muddatli qamal va shiddatli janglar orqali egallashi tarixi.
1873
XIX asrning ikkinchi yarmida Rossiya imperiyasining Qo‘qon xonligini bosib olish harbiy yurishlari, xonlikning ichki inqirozi oqibatida boshlangan Po‘latxon qo‘zg‘oloni hamda xonlikning butunlay tugatilib, o‘rnida Farg‘ona viloyati tashkil etilishi tarixi.
Ushbu ma'lumot quyidagi manbalarga asoslangan
Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'lib fikr bildiring.
Izoh qoldirish uchun tizimga kiring.
