Qo‘qon xonligining bosib olinishi va Po‘latxon qo‘zg‘oloni (1864–1876)

XIX asr o‘rtalarida Qo‘qon xonligi o‘troq aholi hamda ko‘chmanchi qirg‘iz-qipchoq guruhlari o‘rtasidagi doimiy hokimiyat kurashlari, ichki nizolar va Buxoro amirligi bilan raqobat tufayli chuqur siyosiy inqirozga uchragan edi. Ushbu zaiflikdan foydalangan Rossiya imperiyasi janubga siljib, 1853-yilda Oqmachitni egalladi. 1864-yildan esa faol harbiy istilo boshlanib, Turkiston, Chimkent (1864) va Toshkent (1865) shaharlari bosib olindi; Toshkent ostonasidagi jangda amirlashkar Mulla Alimqul halok bo‘ldi. 1866-yilda Xo‘jand olingach, 1868-yil yanvarida K. P. fon Kaufman va Xudoyorxon o‘rtasida imzolangan shartnoma xonlikni amalda imperiyaga qaram vassal davlatga aylantirdi. Vassallik sharoitida Xudoyorxonning soliqlarni keskin oshirishi 1873-yildan boshlab xalq noroziliklarini keltirib chiqardi. 1875-yil yozida Abdurahmon oftobachi boshchiligidagi qo‘shin qo‘zg‘olonchilar tomoniga o‘tdi, Xudoyorxon ruslar huzuriga qochdi, taxtga o‘tirgan o‘g‘li Nasriddinbek esa ruslar bilan sulh tuzdi. 1875-yil oktabrida Mulla Ishoq Hasan o‘g‘li Botoqorada Po‘latxon nomi bilan xon deb eʼlon qilinib, harakat chorizm istilosiga qarshi umumxalq urushiga aylandi. Mahram, Namangan va Andijondagi janglarda mag‘lubiyatga uchragan Po‘latxon 1876-yil fevralida qo‘lga olinib, Marg‘ilonda qatl etildi. 1876-yil 19-fevralda podsho farmoni bilan Qo‘qon xonligi butunlay tugatilib, uning o‘rnida Turkiston general-gubernatorligi tarkibidagi Farg‘ona viloyati tuzildi.

Rossiya imperiyasining O‘rta Osiyo xonliklarini to‘liq bo‘ysundirishga qaratilgan mustamlakachilik va harbiy ekspansiya siyosati. Qo‘qon xonligi ichidagi o‘troq va ko‘chmanchi tabaqalar o‘rtasidagi murosasiz ichki ziddiyatlar hamda sulolaviy taxt talashuvlari. Xudoyorxonning 1868-yilgi shartnomadan so‘ng xalqqa og‘ir iqtisodiy yuk bo‘lgan yangi soliqlar (masalan, meros solig‘i) va majburiy yig‘imlarni joriy etishi. Qirg‘iz va qipchoq chorvadorlarining yangi to‘lovlarni to‘lashdan bosh tortishi hamda xon saroyining feodal zulmiga qarshi noroziligi.

1864-yil yoz–kuz: N. Verevkin tomonidan Turkiston, general M. Chernyayev tomonidan Chimkent shahrining egallanishi; dekabrda mashhur Iqon jangi. 1865-yil 9-may – 17-iyun: Mulla Alimqulning Sho‘rtepa yaqinida halok bo‘lishi va Chernyayev qo‘shinlari tomonidan Toshkentning bosib olinishi (1866-yil avgustida rasman imperiyaga qo‘shildi). 1868-yil yanvar: Kaufman va Xudoyorxon o‘rtasida xonlikni Rossiyaning protektoratiga aylantirgan savdo shartnomasining imzolanishi. 1873–1874-yillar: Qirg‘iz-qipchoq chorvadorlarining soliqqa qarshi chiqishlari va Chotqol vodiysidagi qo‘zg‘olonlar. 1875-yil iyul–avgust: Abdurahmon oftobachining qo‘zg‘olonchilar tomoniga o‘tishi, Xudoyorxonning Xo‘jandga qochishi va Nasriddinbekning xon deb eʼlon qilinishi. 1875-yil 1–3-sentabr: Mahram qalʼasi yonidagi jangda Kaufmanning Qo‘qon qo‘shinlarini og‘ir talafot bilan tor-mor etishi. 1875-yil 5-oktabr: Kaufman va Nasriddin sulhi (Namangan bekligi Rossiyaga qo‘shildi, 3 mln rubl tovon yuklandi). 1875-yil oktabr: Botoqorada Mulla Ishoqning Po‘latxon nomi bilan xon deb eʼlon qilinishi va Andijonni markazga aylantirishi. 1876-yil yanvar–fevral: M. D. Skobelev tomonidan Andijon va Asakada qo‘zg‘olonchilarning tor-mor etilishi, 18–19-fevralda Po‘latxonning qo‘lga olinishi. 1876-yil 19-fevral: Podsho farmoni bilan Qo‘qon xonligining rasman tugatilishi va Farg‘ona viloyatining tashkil etilishi (1-martda Po‘latxon Marg‘ilonda qatl etildi). 1876-yil 29-iyul: Skobelevning Oloy ekspeditsiyasi va Qurbonjon dodxohning qo‘lga olinishi.

Qo‘qon xonligi davlat sifatida siyosiy xaritadan butunlay o‘chirildi va uning hududida general-mayor M. D. Skobelev boshchiligida Farg‘ona viloyati tuzildi. Namangan va butun Farg‘ona vodiysi yerlari to‘g‘ridan-to‘g‘ri chor Rossiyasi maʼmuriyati tasarrufiga kirdi. Xudoyorxon Orenburgga surgun qilindi, Po‘latxon osib qatl etildi, mahalliy xalqning qo‘zg‘olonlari qonli tarzda bostirildi. Oloy qirg‘izlari bo‘ysundirilib, Pomir va Farg‘ona hududlarida imperiyaning harbiy-mustamlakachilik nazorati o‘rnatildi.

Qo‘qon xonligining qulashi Turkistonning Rossiya imperiyasi tomonidan to‘liq mustamlakaga aylantirilishi yo‘lidagi hal qiluvchi bosqich bo‘ldi. Po‘latxon qo‘zg‘oloni esa nafaqat xonlik ichidagi soliq zulmiga qarshi xalq harakati, balki o‘zining so‘nggi bosqichida rus bosqinchiligiga qarshi qaratilgan yirik milliy-ozodlik urushi sifatida tarixda muhim iz qoldirdi. Bu voqealar tashqi bosqin sharoitida ichki tarqoqlik va ziddiyatlarning davlatchilik halokatiga olib kelishini ko‘rsatgan fojiali tarixiy saboqdir.