Andijon (Dukchi Eshon) qo'zg'oloni

Rossiya imperiyasi tomonidan Turkiston, xususan Qo‘qon xonligi yerlari bosib olingach, mintaqada qatʼiy mustamlakachilik va ko‘chirmachilik siyosati joriy etildi. 1880–1890-yillarda Farg‘ona vodiysida paxta yakkahokimligining kuchayishi, og‘ir soliqlar, mahalliy aholi yerlariga rus ko‘chmanchilarining joylashtirilishi hamda anʼanaviy islomiy tartibotlarning cheklanishi ijtimoiy va diniy norozilikni haddan tashqari oshirib yubordi. Ushbu ziddiyatlar oqibatida 1898-yil 17-mayda Mingtepa qishlog‘ida Dukchi Eshon xon deb eʼlon qilinib, g‘azotga chaqiriq berildi. Rejaga ko‘ra, chiqishlar bir vaqtning o‘zida Andijon, O‘sh va Marg‘ilonda boshlanishi kerak edi. Biroq O‘sh va Marg‘ilondagi harakatlar mahalliy amaldorlarning xabari tufayli barbod bo‘ldi. 1898-yil 18-may tongida (soat 3:00 atrofida) asosan sovuq qurollar bilan qurollangan 1000–1500 kishilik guruh Andijondagi 20-Turkiston liniya batalyoni harbiy lageriga kutilmaganda hujum qildi. Taxminan 15 daqiqa davom etgan to‘qnashuvda rus harbiylari hujumni qaytardi. Hujumdan so‘ng qochishga uringan Dukchi Eshon 19-may kuni qo‘lga olindi va 1898-yil 12-iyunda besh nafar asosiy safdoshi bilan birga osib qatl etildi.

Chor Rossiyasi istilosidan keyin shariat meʼyorlarining poymol etilishi, axloqiy muhitning buzilishi va Makkaga haj ziyoratini ado etishga to‘siqlar qo‘yilishi. Zakotning bekor qilinishi hamda masjid va madrasalarning vaqf mulklariga davlat tomonidan aralashuvlar bo‘lishi. Farg‘ona viloyatida og‘ir soliqlar va paxta yakkahokimligining mahalliy dehqonlar turmushiga yetkazgan iqtisodiy zarari. Rus ko‘chirmachilarining unumdor yerlarga joylashtirilishi oqibatida mahalliy qirg‘iz va o‘zbek aholisining yer-suv huquqlari toptalishi.

1898-yil 17-may: Mingtepa qishlog‘ida qo‘zg‘olonchilar to‘planishi, Dukchi Eshonning xon deb eʼlon qilinishi va aloqani uzish uchun telegraf simlarining kesilishi. 1898-yil 18-may (tonggi 3:00): Andijondagi 20-Turkiston liniya batalyoni harbiy lageriga qurolli hujum va uning 15 daqiqada qaytarilishi. 1898-yil 18-may: Mahalliy amaldorlarning xiyonati tufayli Marg‘ilon va O‘sh shaharlarida rejalashtirilgan hujumlarning amalga oshmay qolishi. 1898-yil 19-may: Dukchi Eshonning Andijondan 90 km uzoqlikda Qashg‘ar tomon ketayotganida qo‘lga olinishi. 1898-yil may–iyun: Imperiya qo‘shinlari tomonidan Mingtepa, shuningdek Tojik va Don-qishloqlarining butunlay yer bilan yakson qilinishi, aholining ko‘chirilishi. 1898-yil 12-iyun: Dukchi Eshon va uning 5 nafar yaqin safdoshining ommaviy tarzda dorga osib qatl etilishi.

Qo‘zg‘olon shafqatsizlik bilan bostirildi: 18–22 kishi qatl etildi, 350 dan ortiq odam surgun va og‘ir mehnatga hukm qilindi. Mingtepa qishlog‘i butunlay yo‘q qilinib, o‘rnida rus posyolkasi barpo etildi, mahalliy aholiga esa 130 556 rubl miqdorida katta jarima yuklandi. Viloyatda harbiy holat choralari kuchaytirilib, chor hukumati tomonidan o‘lkadagi rus ko‘chirmachilariga qurol tarqatildi. Turkiston general-gubernatori S. M. Duxovskoy tomonidan chorizmning islom diniga munosabati va xavfsizlikka oid “Ислам в Туркестане” maxsus hisoboti tayyorlandi.

Andijon qo‘zg‘oloni chorizm mustamlakachiligiga qarshi qirg‘iz, o‘zbek va boshqa mahalliy xalqlarning birlashgan yirik qurolli noroziligi bo‘ldi. Garchi u yetarli darajada qurollanmaganligi va tayyorgarlik sustligi sabab tezda mag‘lubiyatga uchragan bo‘lsa-da, imperiya hokimiyatini jiddiy xavotirga solib, ularning mahalliy aholi ichki hayotini yetarlicha nazorat qila olmayotganini ko‘rsatib berdi. Ushbu harakat keyinchalik Turkistonda milliy o‘zlikni anglash va 1916-yilgi umumxalq qo‘zg‘oloni kabi yirik ozodlik kurashlarining muhim maʼnaviy zaminlaridan biri bo‘lib xizmat qildi.