Farg‘ona vodiysidagi qo‘rboshilar qurultoylari va janglar (1918–1922)

Rossiyadagi fuqarolar urushi, bolsheviklarning Turkistondagi qatʼiy bosqinchilik siyosati va Qo‘qon muxtoriyatining zo‘ravonlik bilan bostirilishi butun mintaqada beqarorlikni keltirib chiqardi. Mahalliy aholining anʼanaviy turmush tarzi, islomiy qadriyatlari va iqtisodiy mustaqilligiga sovet hukumati tomonidan tahdid solinishi milliy va etnik chegaralardan xoli bo‘lgan umumiy qarshilik to‘lqinini yuzaga keltirdi.

1918-yil fevralida Qo‘qon muxtoriyatining sovet qo‘shinlari tomonidan qonga botirilib yo‘q qilinishi. Bolsheviklarning majburiy g‘alla va oziq-ovqat rekvizitsiyasi (musodara) siyosati hamda Cheka faoliyati. Shariat qonunlari, qozi sudlari, madrasa, masjidlar va vaqf mulklarining davlat tomonidan cheklanishi hamda yo‘q qilinishi. Qizil Armiya askarlari va mahalliy sovet otryadlarining qishloq aholisiga nisbatan zo‘ravonligi hamda suiisteʼmolliklari.

1919-yil mart: Irg‘ash harakatning nominal rahbari deb eʼlon qilingan kengash. 1919-yil avgust: Jalolobodda qo‘rboshilar, K. Monstrov va Kolchak shtabi vakillari ishtirokidagi yig‘in; Madaminbek va Monstrov harbiy-siyosiy bitimi. 1919-yil sentyabr: Qo‘zg‘olonchilar tomonidan O‘sh va Jalolobodning olinishi, Andijon qamali (10–23-sentyabr). 1919-yil 22-oktabr: Irkeshtamda Madaminbek raisligida Farg‘ona muvaqqat hukumatining tuzilishi. 1920-yil 17-yanvar: Rus dehqon armiyasi qo‘mondoni K. Monstrovning bolsheviklarga taslim bo‘lishi. 1920-yil mart: Madaminbekning Jiptik dovonidagi qamaldan so‘ng qizillar bilan sulh tuzishi va otryadi sovet kuchlari tarkibiga qo‘shilishi. 1920-yil may: Madaminbekning sobiq safdoshlari bilan muzokara chog‘ida Xolxo‘ja Eshon kuchlari tomonidan qatl etilishi; yetakchilikning Qo‘rshirmatga o‘tishi. 1921-yil avgust: Alaiar boshchiligida sovetlar bilan 7 shart asosida muzokaralar o‘tkazilishi va qo‘rboshilar syezdi rejalashtirilishi (muzokaralar muvaffaqiyatsiz yakunlangan). 1922-yil fevral–oktabr: Turkiston frontining keng ko‘lamli operatsiyalari oqibatida Farg‘onada 119 dan ortiq qo‘rboshi otryadlarining tugatilishi.

Rus dehqon armiyasi va qo‘rboshilar ittifoqi mafkuraviy ziddiyatlar va harbiy mag‘lubiyatlar sabab parchalandi. Qo‘rboshilar yetakchilari orasidagi ichki nizolar (Madaminbekning o‘ldirilishi, Qo‘rshirmatning chekinishi) harakatni zaiflashtirdi. Madaminbek sulhi va keyingi amnistiyalar natijasida ayrim guruhlar sovet tomoniga o‘tdi. 1922–1924-yillarga kelib Farg‘ona vodiysidagi asosiy qurolli qarshilik o‘choqlari tor-mor etildi, qolgan kuchlar tog‘li hududlarga yoki xorijga (Afg‘onistonga) chekindi.

Farg‘ona vodiysidagi qurolli kurash mintaqada sovet tuzumiga qarshi eng yirik va uyushgan milliy-ozodlik harakatlaridan biri bo‘ldi. Ushbu jarayonda mahalliy musulmon aholi va rus dehqonlarining umumiy dushmanga qarshi qo‘shma hukumat (Irkeshtam hukumati) tuzishga erishgani o‘ziga xos ijtimoiy-siyosiy tajriba bo‘lib xizmat qildi. Shuningdek, harakat sovet hokimiyatini Turkistonda diniy va ijtimoiy siyosatda vaqtinchalik munosabatlarni yumshatishga (shariat sudlarini qisman tan olish, amnistiyalar eʼlon qilish) majbur etdi.