Turkiston (Qo‘qon) muxtoriyati va uning qonga botirilishi

1917-yil Rossiyadagi Fevral inqilobidan so‘ng Turkistonda mahalliy musulmon aholining siyosiy faolligi oshib, jadidlarning “Shuroi Islomiya” hamda an’anaviy ulamolarning “Shuroi Ulamo” tashkilotlari yuzaga keldi. Oktabr to‘ntarishi natijasida Toshkentda hokimiyatni egallagan F. Kolesov boshchiligidagi Toshkent Soveti o‘lka musulmonlarini boshqaruvdan butunlay chetlatdi. Bunga javoban 1917-yil 26–28-noyabrda (e.u.) Qo‘qonda chaqirilgan Turkiston musulmonlarining favqulodda IV qurultoyida Rossiya Federativ Respublikasi tarkibida hududiy Turkiston muxtoriyati e’lon qilindi. Hukumat rahbarligi dastlab Muhammadjon Tinishboyevga, keyinchalik esa Mustafo Cho‘qayga yuklatildi; 54 o‘rindan iborat Turkiston Millat Majlisi ta’sis etildi. Uch oyga yaqin davr mobaynida faoliyat yuritgan muxtoriyat moliyaviy qiyinchiliklar, ichki g‘oyaviy tortishuvlar va kuchli armiyaning yo‘qligi sababli murakkab ahvolda qoldi. Toshkent Soveti muxtoriyatni qonundan tashqari deb e’lon qilib, 1918-yil fevral oyida K. Osipov va Perfilyev qo‘mondonligidagi qizil gvardiyachilar, sobiq harbiy asirlar hamda arman dashnoqlari otryadlarini Qo‘qonga tashladi. Kuchli artilleriya zarbalari, ko‘cha janglari va talon-torojlardan so‘ng 1918-yil 18–22-fevral kunlari Qo‘qon shahri qonga botirildi, muxtoriyat tugatilib, qadimiy shahar vayronaga aylantirildi.

Toshkent Sovetining Turkiston Xalq Komissarlari Sovetiga mahalliy tub aholi vakillarini kiritishni qat’iyan rad etishi va kamsitish siyosati. Turkiston xalqlarining o‘z taqdirini o‘zi belgilash, mustamlakachilik asoratidan qutulish va milliy-demokratik davlatchilikni barpo etish intilishi. Bolsheviklarning mintaqada o‘z yakka hokimligini o‘rnatish, vaqf mulklarini musodara qilish va an’anaviy islomiy institutlarni tugatish maqsadi. Muxtoriyatning xalq ommasi orasida tez nufuz qozonishi va bolsheviklar rejimi uchun jiddiy siyosiy muqobil (raqib)ga aylanishi.

1917-yil 15–22-noyabr (e.u.): Toshkentda III o‘lka syezdi tomonidan tub aholi vakillaridan xoli bo‘lgan sovet hukumati tuzilishi. 1917-yil 26–28-noyabr (e.u.): Qo‘qonda Favqulodda IV qurultoyning o‘tkazilishi, Turkiston muxtoriyatining e’lon qilinishi va M. Tinishboyev boshchiligida Muvaqqat Kengash tuzilishi. 1917-yil 12-dekabr: Mustafo Cho‘qayning hukumat bosh vaziri lavozimiga kelishi. 1917-yil 13-dekabr: Toshkentda muxtoriyatni qo‘llab o‘tkazilgan 60 000 kishilik mitingning sovet askarlari tomonidan o‘qqa tutilishi. 1918-yil yanvar o‘rtasi: Sovetlarning IV syezdida Turkiston muxtoriyatining qonundan tashqari deb e’lon qilinishi. 1918-yil 11–13-fevral: Qo‘qondagi to‘qnashuvlar; K. Osipov boshchiligidagi sovet qo‘shinlarining shaharga kirib kelishi va muzokaralarning uzilishi. 1918-yil 18–19-fevral: Qo‘qon militsiyasi rahbari Ergash boshchiligidagi qarshilik; sovet artilleriyasining shaharni tinimsiz to‘pga tutishi va shahar mudofaasining yorilishi. 1918-yil 20–22-fevral: Qo‘qon shahrining sovet kuchlari tomonidan batamom egallanishi, muxtoriyatning tugatilishi va eski shaharning yoqib yuborilishi.

Markaziy Osiyodagi ilk demokratik respublika tuzumi hisoblangan Turkiston muxtoriyati 72 kunlik faoliyatdan so‘ng qurol kuchi bilan yo‘q qilindi. Qo‘qon eski shahri qattiq to‘p o‘qlari va yong‘inlar oqibatida kultepaga aylantirildi, 3 000 dan 14 000 nafargacha tinch aholi qirg‘in qilindi. Hukumat yetakchilari quvg‘inga uchradi: Mustafo Cho‘qay chet elga muhojirlikka qochishga majbur bo‘ldi, Muhammadjon Tinishboyev keyinchalik sovet qatag‘onlari qurboni bo‘ldi. Muxtoriyatning qonga botirilishi Farg‘ona vodiysida va butun mintaqada sovet rejimiga qarshi ommaviy qurolli harakat (istiqlolchilik/qo‘rboshilar harakati) alangasini yoqib yubordi. 1918-yil 30-aprelda sovetlar tomonidan milliy talablarni inobatga olmagan Turkiston ASSR tuzildi.

Turkiston muxtoriyati mintaqa xalqlarining mustaqillik, huquqiy tenglik va parlamentarizm tamoyillariga asoslangan zamonaviy milliy davlatchilik sari qo‘ygan dastlabki va eng muhim qadami bo‘ldi. Unda turli millat va din vakillarining manfaatlarini uyg‘unlashtirgan demokratik tuzum yaratishga intilindi. Muxtoriyatning fojiali qulashi esa chorizm o‘rniga kelgan bolsheviklar hokimiyatining ham aslida mustamlakachi va shafqatsiz mohiyatini fosh etdi hamda xalqni istiqlol uchun qurolli kurash yo‘liga olib chiqdi.