Harakatning yakunlanishi (1924–1935)

1924-yilgi milliy-hududiy chegaralanish arafasida qizil armiyaning keng ko‘lamli harbiy zarbalari va maʼlum maʼnodagi iqtisodiy-madaniy yon berishlari (shariat sudlari, vaqf yerlari va diniy maktablarning vaqtincha tiklanishi) natijasida mintaqada ommaviy qarshilikning dastlabki yirik to‘lqini kuchsizlandi. Asosiy kuchlarning tor-mor etilishi ortidan 1925–1926-yillarda Ibrohimbek va uning tarafdorlari Afg‘onistonga chekindi. 1920-yillarning ikkinchi yarmida Junaydxon Xorazm va Qoraqumda o‘zining uchinchi yirik qo‘zg‘olonini uyushtirib, keyinchalik Eron va Afg‘oniston hududiga o‘tib ketdi. 1920-yillar oxirida sovet davlatining majburiy jamoalashtirishga (kolxozlashtirish) o‘tishi, diniy institutlar va boy-mulkdor tabaqaning yo‘q qilinishi hamda aholidan oziq-ovqat va chorvaning tortib olinishi Turkiston bo‘ylab yangi norozilik to‘lqinini keltirib chiqardi. 1929-yilda Fuzayl Maxdum Afg‘onistondan Garmga bostirib kirgan bo‘lsa, bunga javoban sovet qo‘shinlari V. Primakov boshchiligida Afg‘onistonga maxfiy harbiy intervensiya uyushtirdi. 1930-yildagi Melkumov yurishidan so‘ng, 1931-yilda Ibrohimbek o‘zining so‘nggi harbiy yurishi bilan Tojikiston hududiga kirdi, biroq iyun oyida asir olinib, 1932-yilda qatl etildi. Ayni shu 1931-yilda Qoraqum cho‘lida jamoalashtirishga qarshi keng ko‘lamli qozoq-turkman qo‘zg‘oloni avj olib, OGPU va harbiy bo‘linmalar (aviatsiya, tanketkalar, maxsus “uchlik”lar) yordamida shafqatsizlarcha bostirildi. 1932-yilda Janubiy Qirg‘izistonning Alay tog‘larida harakat qilgan Aytmerek qo‘rboshi o‘ldirildi, 1933-yilda esa Qoraqumda so‘nggi to‘qnashuvlar qayd etildi. 1934–1935-yillarga kelib chegaradagi reydlar va tog‘li hududlardagi partizanlik guruhlari batamom yo‘q qilindi.

1920-yillarning oxirida boshlangan majburiy jamoalashtirish, anʼanaviy chorvachilik va qishloq xo‘jaligining buzilishi hamda ommaviy musodaralar. Vaqf mulklarining tortib olinishi, shariat sudlarining batamom tugatilishi va sovet davlatining dinsizlik siyosatining kuchayishi. Ko‘chmanchi va yarim ko‘chmanchi aholi (turkman, qirg‘iz, qozoq) urug‘-jamoa tuzilmasiga tazyiqlar o‘tkazilishi va soliq yukining ortishi. Afg‘oniston va Eronga muhojirlikka ketgan aholi va qo‘rboshilarning o‘z yurtlarini sovet tuzumidan ozod qilish hamda mustaqillikni tiklash maqsadi.

1924–1926-yillar: Xorazmdan Junaydxonning chiqarilishi, Ibrohimbek kuchlarining tor-mor etilib, uning Afg‘onistonga o‘tishi va qarshilikning tarqoqlashuvi. 1927-yil sentyabr – 1928-yil: Junaydxonning Qoraqum va Toshovuzda uchinchi qo‘zg‘oloni; 1928-yilda uning Eron hududiga, keyin esa Afg‘onistonga o‘tib ketishi. 1929-yil aprel–may: Fuzayl Maxdumning Afg‘onistondan Tojikistonga (Garm) yurishi va unga qarshi V. Primakovning Afg‘onistonga maxfiy sovet harbiy ekspeditsiyasi. 1930-yil iyun: Ya. Melkumov boshchiligidagi Qizil Armiya bo‘linmalarining Afg‘oniston shimoliga bostirib kirishi va qo‘rboshilar bazalarini yo‘q qilishi. 1931-yil mart–iyun: Ibrohimbekning so‘nggi yurishi, qizillar bilan janglar va iyun oyida uning qo‘lga olinishi (1932-yil avgustida Toshkentda qatl etilgan). 1931-yil avgust–oktabr: Qoraqumda Ali Oxun, Murod Ali va Ishik xon boshchiligidagi 3000 dan ortiq qurolli kuchlarning chiqishi hamda OGPU qo‘shinlarining 33 ta samolyot, tanketka va zirhli texnika bilan keng ko‘lamli qirg‘in operatsiyasi. 1932-yil yoz: Alay vodiysida faoliyat yuritgan so‘nggi yirik yetakchilardan biri Aytmerek qo‘rboshining fitna va josuslar orqali o‘ldirilishi. 1933-yil: Qoraqum cho‘lidagi so‘nggi qurolli to‘qnashuvlar hamda Janibekqozi Sag‘inboyevning Pokiston hududida (Gilgit) vafot etishi.

Mintaqada sovet tuzumiga qarshi barcha yirik va mayda qurolli harakatlar harbiy kuch, texnika ustunligi va qatag‘on apparati (OGPU “uchlik”lari) orqali to‘liq tugatildi. Yuz minglab aholi, dehqonlar va chorvadorlar chorva mollari bilan birga Eron, Afg‘oniston va Xitoyga (Sharqiy Turkiston) muhojirlikda qolib ketdi. Harakatning yetakchi namoyandalari qatl etildi, qamoqqa tashlandi yoki xorijda surgunda vafot etdi. Markaziy Osiyo respublikalarida sovet-bolshevik totalitar tuzumi, jamoalashtirish va qatʼiy mafkuraviy nazorat to‘la qaror topdi.

1924–1935-yillardagi kurash Turkiston xalqlarining sovet mustamlakachiligi va zo‘ravon kolxozlashtirish siyosatiga qarshi ko‘rsatgan eng so‘nggi, fojiali va matonatli qarshiligi bo‘ldi. U xalqning o‘z milliy-diniy o‘zligini, erkinligi va shaxsiy mulkini himoya qilishdagi murosasiz irodasini namoyon etdi. Mazkur voqealar mustaqillik yillarida qayta baholanib, harakat ishtirokchilari mustabid tuzumga qarshi chiqqan milliy ozodlik fidoyilari sifatida eʼtirof etildi (xususan, 2021 va 2023-yillarda O‘zbekiston Oliy sudi tomonidan yuzlab qurbonlarning oqlanishi buning yorqin dalilidir).