Islom Polvon qo‘rboshi

Islom Polvon (Islom Pahlavon) — XX asr boshlarida Farg‘ona vodiysida sovet hokimiyatiga qarshi qurolli qarshilik harakatida qatnashgan qo‘rboshilardan biri. Uning asl ismi, tug‘ilgan yili, tug‘ilgan joyi, oilasi, yoshlik davri va vafoti haqida hozircha ishonchli tarixiy ma’lumotlar aniqlanmagan. «Polvon» yoki «Pahlavon» nomi uning jismoniy kuchi, kurashchilik mahorati yoki xalq orasidagi obro‘si bilan bog‘liq laqab bo‘lishi mumkin. Biroq laqabning aynan qanday kelib chiqqani tasdiqlanmagan. Islom Polvonning nomi 1918-yildan keyingi Farg‘ona qurolli qarshilik harakati bilan bog‘liq manbalarda uchraydi. 1918-yil fevralida Turkiston muxtoriyati tugatilganidan so‘ng Farg‘ona vodiysida sovet hokimiyatiga qarshi turli qurolli guruhlar shakllandi. O‘quv materiallaridan birida Islom Polvon Madaminbek va Shermuhammadbek kabi qo‘rboshilar bilan bir qatorda ushbu harakatda qatnashgan shaxslar orasida sanaladi. Islom Polvonning harbiy faoliyati haqida saqlangan ma’lumotlarning muhimlaridan biri 1922-yil boshiga taalluqlidir. O‘zbekiston tarixiga oid Ziyonet o‘quv qo‘llanmasida qayd etilishicha, o‘sha davrda Sharqiy Buxoroda sovet hokimiyatiga qarshi kurash olib borgan Enver poshsho Farg‘ona vodiysidagi Shermuhammadbek, Yormat maxsum, Islom Polvon va Parpibek bilan doimiy aloqa o‘rnatgan. Bu xabar Islom Polvonning 1922-yil boshida ham faol bo‘lganini ko‘rsatadi. Biroq ushbu aloqalarning qanday shaklda amalga oshirilgani, ularning harbiy natijalari va Islom Polvonning shaxsan Enver poshsho bilan uchrashgani haqida ma’lumot berilmagan. Islom Polvonning nomi Shahobiddin Yassaviyning «Turkiston achchiq haqiqatlari» asarida keltirilgan qo‘rboshilar ro‘yxatida ham uchraydi. Ushbu ro‘yxat Mansurxo‘ja Xo‘jayevning «Shermuhammadbek qo‘rboshi» kitobida qayta berilgan. Mazkur ro‘yxatda Farg‘ona vodiysi va unga qo‘shni hududlarda faoliyat yuritgan ko‘plab qo‘rboshilar sanaladi. Islom Pahlavonning ushbu ro‘yxatda mavjudligi uning tarixiy harakat ishtirokchisi sifatida eslanganini ko‘rsatadi. Biroq uning qo‘shini soni, janglarda ishtiroki, qarorgohi, boshqa qo‘rboshilar bilan aniq munosabatlari va keyingi taqdiri haqida hujjatda tasdiqlangan ma’lumot yo‘q. Islom Polvonning tarixiy o‘rni Farg‘ona vodiysidagi qurolli qarshilik harakatining keng ko‘lamli va ko‘plab mahalliy qo‘rboshilar ishtirok etgan jarayon bo‘lganini ko‘rsatishi bilan ahamiyatlidir. Uning shaxsiy biografiyasini yanada to‘liq tiklash uchun o‘zbek, rus va turk tillaridagi tarixiy manbalar, qo‘rboshilar xotiralari hamda arxiv hujjatlarini qo‘shimcha o‘rganish zarur.

1917-yilgi siyosiy o‘zgarishlar va 1918-yil fevralida Turkiston muxtoriyatining tugatilishi Farg‘ona vodiysida sovet hokimiyatiga qarshi qurolli qarshilikning kuchayishiga sabab bo‘ldi. 1918–1920-yillarda Katta Ergash, Madaminbek va boshqa mahalliy yetakchilar boshchiligida Farg‘ona vodiysining turli hududlarida qo‘rboshilar guruhlari shakllandi. 1920-yildan boshlab Shermuhammadbek qurolli harakatning yirik rahbarlaridan biriga aylandi. Bu davrda Farg‘onadagi qarshilik harakati yagona markazdan to‘liq boshqarilmagan, turli mahalliy qo‘rboshilar mustaqil yoki o‘zaro hamkorlikda faoliyat yuritgan. Islom Polvon ana shu tarixiy jarayon doirasida tilga olinadi. 1921–1922-yillarda Farg‘onadagi qurolli guruhlar bilan Sharqiy Buxoroda faoliyat yuritgan Enver poshsho o‘rtasida aloqalar mavjud bo‘lgan. O‘quv qo‘llanmalardan birida 1922-yil boshida Enver poshshoning Shermuhammadbek, Yormat maxsum, Islom Polvon va Parpibek bilan doimiy aloqada bo‘lgani qayd etiladi. Bu ma’lumot Farg‘ona va Sharqiy Buxorodagi qarshilik harakatlari o‘rtasidagi aloqalarni o‘rganishda muhimdir. Biroq Islom Polvonning ushbu hamkorlikdagi aniq vazifasi va harbiy faoliyati tafsilotlari noma’lumligicha qolmoqda.

• Kun.uz tahririyati — Oliy sud Ibrohimbek qo'rboshini oqladi