Katta Ergash qo‘rboshi (1882–1921) — Farg‘ona vodiysidagi sovet hokimiyatiga qarshi qurolli harakatning dastlabki yetakchilaridan biri. 1918-yil fevralida Qo‘qon muxtoriyati tugatilganidan so‘ng harakatga boshchilik qilgan. 1919-yil martida qo‘rboshilar kengashida nominal rahbar sifatida tan olingan. Qo‘qon va Farg‘ona hududlarida Qizil Armiyaga qarshi kurash olib borgan.
Katta Ergash qo‘rboshi (1882–1921) — XX asr boshlarida Farg‘ona vodiysida yuzaga kelgan sovet hokimiyatiga qarshi qurolli harakatning dastlabki yetakchilaridan biri. O‘zbekiston tarixi darsligida uning 1882-yilda tug‘ilgani qayd etilgan. Tug‘ilgan joyi, oilasi va yoshlik davri haqida mavjud manbalarda yetarli ma’lumot uchramaydi. Tarixiy manbalarda Katta Ergash va Kichik Ergash nomli ikki aka-uka qo‘rboshi tilga olinadi. Kichik Ergash 1918-yil fevralida halok bo‘lgan. Ayrim manbalarda Turkiston muxtoriyati qurolli kuchlariga rahbarlik qilgan Ergash aynan Kichik Ergash bo‘lgani aytiladi. Shu sababli muxtoriyat davridagi barcha voqealarni Katta Ergashga nisbat berish tarixiy jihatdan ehtiyotkorlikni talab qiladi. 1917-yil noyabrida Qo‘qon shahrida Turkiston muxtoriyati e’lon qilindi. Muxtoriyat hukumati mintaqada o‘zini o‘zi boshqarish tizimini tashkil etishga intildi. Biroq Toshkentdagi sovet hokimiyati bilan siyosiy qarama-qarshilik kuchaydi. 1918-yil fevralida Qizil Armiya Qo‘qonga hujum qilib, muxtoriyatni tugatdi. Shahar katta vayronagarchilikka uchradi, ko‘plab tinch aholi halok bo‘ldi. Shu voqealar davomida Kichik Ergash ham halok bo‘ldi. O‘zbekiston tarixi darsligiga ko‘ra, ukasining vafotidan keyin Katta Ergash qurolli kuchlarga yetakchilik qila boshladi. 1918-yil bahorida Ergash tarafdorlari bilan Qashg‘ar tomondan qaytib, taxminan 500 kishilik qurolli guruhni boshqargani qayd etiladi. Dastlabki harbiy muvaffaqiyatsizliklardan so‘ng uning kuchlari tog‘li hududlarga chekindi. 1918-yil davomida Katta Ergashning nomi Farg‘ona vodiysida keng tanildi. Ayrim manbalarda u o‘zini «Islom qo‘shinining oliy rahbari» deb e’lon qilgani aytiladi. Mahalliy ruhoniylarning bir qismi uning rahbarlik da’vosini qo‘llab-quvvatladi. 1919-yil mart oyida bo‘lib o‘tgan qo‘rboshilar kengashida Katta Ergash harakatning nominal rahbari sifatida tan olindi. Uning qo‘l ostidagi jangchilar soni haqida manbalarda turli raqamlar keltiriladi. O‘zbekiston tarixi darsligida 1919-yil kuzida taxminan 8 ming jangchiga boshchilik qilgani ko‘rsatilgan. Ayrim rus ensiklopedik manbalarida esa 1919-yil boshida uning kuchlari 15 ming kishiga yetgani qayd etiladi. Katta Ergashning faoliyati davomida Farg‘ona vodiysidagi qurolli guruhlar o‘rtasida rahbarlik uchun raqobat kuchaydi. Ayniqsa, Madaminbek bilan munosabatlar murakkablashdi. Madaminbek dastlab Ergash kuchlaridan ajralib, mustaqil harbiy guruh tuzdi. Keyinchalik qo‘rboshilar kengashida Madaminbekning rahbar sifatida saylanishi Katta Ergash tomonidan tan olinmadi. Bu holat harakatning yagona qo‘mondonlik ostida birlashishiga to‘sqinlik qilgan omillardan biri bo‘ldi. 1919-yil davomida Katta Ergash qo‘shinlari Farg‘ona vodiysining turli hududlarida sovet harbiy kuchlariga qarshi harakatlarni davom ettirdi. 1920-yil yanvarida sovet hokimiyati Farg‘onaga qo‘shimcha harbiy kuchlar yubordi. Qizil Armiya hujumlari natijasida Katta Ergash qo‘shinlari jiddiy mag‘lubiyatga uchradi. Manbalarda uning qolgan kuchlari bilan Oloy tog‘lariga chekingani, boshqa ma’lumotlarda esa Bechkir qishlog‘i atrofida harakat qilgani qayd etiladi. O‘zbekiston tarixi darsligiga ko‘ra, Katta Ergash 1921-yilda vafot etgan. Uning qayerda va qanday sharoitda halok bo‘lgani haqida hujjatda ishonchli tasdiqlangan ma’lumot mavjud emas. Katta Ergash Farg‘ona vodiysida sovet hokimiyatiga qarshi dastlabki qurolli qarshilikni tashkil etgan yetakchilardan biri sifatida tarixda muhim o‘rin egallaydi. Uning faoliyati Turkiston muxtoriyatining tugatilishi, Farg‘onadagi qo‘rboshilar harakatining shakllanishi va harakat ichidagi siyosiy-harbiy ziddiyatlar bilan chambarchas bog‘liq.
1917-yilgi Rossiya inqiloblaridan keyin Turkistonda siyosiy hokimiyat masalasi keskinlashdi. 1917-yil noyabrida Qo‘qonda Turkiston muxtoriyati tashkil etildi. Muxtoriyat mahalliy aholining siyosiy o‘zini o‘zi boshqarishga bo‘lgan intilishlarini ifodalagan muhim tarixiy hodisa edi. 1918-yil fevralida sovet harbiy kuchlari Qo‘qon muxtoriyatini qurolli yo‘l bilan tugatdi. Shaharni o‘qqa tutish, vayronagarchilik va tinch aholi orasidagi katta talafotlar mintaqada sovet hokimiyatiga qarshi norozilikni kuchaytirdi. Ana shu sharoitda Farg‘ona vodiysida qurolli qarshilik guruhlari shakllandi. Katta Ergash dastlabki yirik yetakchilardan biri sifatida maydonga chiqdi. 1918–1919-yillarda Farg‘ona vodiysidagi qurolli harakat kengaydi. Turli hududlarda mahalliy qo‘rboshilar o‘z jangchilariga boshchilik qildi. Harakat yagona markazlashgan qo‘mondonlikka ega emas edi. Katta Ergash va Madaminbek o‘rtasidagi rahbarlik raqobati harakat ichidagi siyosiy va harbiy tafovutlarni ko‘rsatdi. 1920-yilda Qizil Armiyaning kuchaytirilgan harbiy yurishlari natijasida Katta Ergash qo‘shinlari zaiflashdi. Biroq Farg‘ona vodiysida sovet hokimiyatiga qarshi qurolli qarshilik boshqa qo‘rboshilar boshchiligida keyingi yillarda ham davom etdi. Sovet tarixshunosligida bu harakat «bosmachilik» deb atalgan bo‘lsa, mustaqillik davri O‘zbekiston tarixshunosligida u ko‘pincha milliy istiqlolchilik va sovet hokimiyatiga qarshi qurolli qarshilik sifatida talqin qilinadi.
Kattalashtirib ko'rish uchun surat ustiga bosing
1918
Qo‘qon muxtoriyati qulaganidan so‘ng Farg‘ona vodiysida sovet tuzumiga qarshi boshlangan qurolli harakat, qo‘rboshilarning o‘zaro birlashish kengashlari (qurultoylari), Rus dehqon armiyasi bilan ittifoqi hamda Turkiston frontiga qarshi olib borgan janglari tarixi.
1917
1917-yil noyabrida Qo‘qon shahrida e’lon qilingan ilk demokratik milliy hukumat — Turkiston muxtoriyatining faoliyati hamda 1918-yil fevralida Toshkent Soveti bolsheviklari va dashnoq otryadlari tomonidan shafqatsizlarcha tor-mor etilishi tarixi.
Glenda Fraser
Ushbu ma'lumot quyidagi manbalarga asoslangan
Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'lib fikr bildiring.
Izoh qoldirish uchun tizimga kiring.
