Po‘latxon (Mulla Ishoq, taxminan 1844/1846–1876) — Qo‘qon xonligidagi 1873–1876-yillar qo‘zg‘olonining yirik yetakchisi. Asl ismi Ishoq Mulla Hasan o‘g‘li bo‘lib, 1875-yil kuzida Po‘latxon nomi bilan xon deb e’lon qilingan. Xudoyorxon hukmronligiga va Rossiya imperiyasining bosqiniga qarshi kurashgan. 1876-yilda qo‘lga olinib, Marg‘ilonda qatl etilgan.
Po‘latxon (Mulla Ishoq) — XIX asrning ikkinchi yarmida Qo‘qon xonligida yuz bergan siyosiy inqiroz va 1873–1876-yillardagi xalq qo‘zg‘oloni bilan bog‘liq tarixiy shaxs. Uning asl ismi Ishoq Mulla Hasan o‘g‘li bo‘lib, qirg‘iz manbalarida Iskak Asan uulu yoki Moldo Iskak nomlari bilan ham uchraydi. Ishoq taxminan 1844 yoki 1846-yilda tug‘ilgan. Uning tug‘ilgan joyi haqidagi ma’lumotlar turlicha: ayrim tadqiqotlarda Marg‘ilon yaqinidagi Ohna qishlog‘i, boshqa manbalarda esa Piskent tilga olinadi. U oddiy oilada voyaga yetgan, madrasa ta’limini olgan va diniy faoliyat bilan shug‘ullangan. XIX asrning 1870-yillariga kelib Qo‘qon xonligida Xudoyorxon siyosatiga qarshi norozilik kuchaydi. Soliq va majburiy yig‘imlarning ko‘payishi, xonlikning Rossiya imperiyasiga qaramligi hamda ichki siyosiy ziddiyatlar qo‘zg‘olonning asosiy sabablaridan bo‘ldi. 1873-yilda qirg‘iz va qipchoq chorvadorlari yangi soliqlarga qarshi chiqdi. Dastlabki qurolli qarshilikka Mamir kabi mahalliy yetakchilar boshchilik qildi. 1874-yilda Chotqol vodiysida qo‘zg‘olon kengaydi. Qo‘zg‘olon tashkilotchilari xalqni birlashtirish uchun Qo‘qon xonlari sulolasidan bo‘lgan nomzodga ehtiyoj sezishdi. Haqiqiy shahzodalarni harakatga jalb qilish muvaffaqiyatsiz tugagach, Ishoq o‘zini xonlar avlodiga mansub Po‘latbek sifatida tanishtirishga rozi bo‘ldi. Shu tariqa u Po‘latxon nomi bilan tanildi. 1875-yil yozida qo‘zg‘olon yanada kuchaydi. Xudoyorxonning yirik harbiy boshliqlari Iso avliyo va Abdurahmon oftobachi qo‘zg‘olonchilar tomoniga o‘tdi. Avgust oyida Xudoyorxon Rossiya himoyasiga qochishga majbur bo‘ldi. Uning o‘g‘li Nasriddinbek xon deb e’lon qilindi. Biroq Nasriddinbekning Rossiya ma’muriyati bilan kelishuvi norozilikni kuchaytirdi. Qo‘zg‘olonchilar unga qarshi chiqib, hokimiyatdan chetlashtirdilar. 1875-yil oktabr oyida O‘sh va Andijon oralig‘idagi Botoqora hududida Ishoq an’anaviy marosim asosida oq kigizga ko‘tarilib, Po‘latxon nomi bilan Qo‘qon xoni deb e’lon qilindi. Uni O‘sh, Oloy, O‘zgan, Andijon va Farg‘ona vodiysining turli hududlaridagi aholi guruhlari qo‘llab-quvvatladi. Uning ittifoqchilari orasida Abdurahmon oftobachi, Iso avliyo va Qurmonjon dodxohning o‘g‘li Abdullabek ham bor edi. 1875-yil kuzida Rossiya imperiyasi qo‘shinlari Qo‘qon xonligiga qarshi keng ko‘lamli harbiy yurishlarni davom ettirdi. General Konstantin fon Kaufman boshchiligidagi qo‘shinlar Mahram jangida qo‘zg‘olonchilar kuchlarini mag‘lub etdi. 1876-yil yanvar–fevral oylarida general Mixail Skobelev boshchiligidagi Rossiya qo‘shinlari Andijon va Asaka atrofida qo‘zg‘olonchilarni yengdi. Po‘latxon Uchqo‘rg‘on qal’asiga chekindi, ammo bu yerda ham qarshilikni davom ettira olmadi. U Oloy tog‘lari tomon chekinganidan so‘ng 1876-yil 18–19-fevral kunlari qo‘lga olindi. Dastlab Andijonda, keyinchalik Marg‘ilonda qamoqda saqlandi. Harbiy sud uni o‘lim jazosiga hukm qildi. 1876-yil 1-mart kuni Po‘latxon Marg‘ilon bozor maydonida osib qatl etildi. Uning qo‘lga olinishi davrida, 1876-yil 19-fevralda Qo‘qon xonligi rasman tugatildi va uning hududida Rossiya imperiyasining Farg‘ona viloyati tashkil etildi. Po‘latxon tarixda bir vaqtning o‘zida Xudoyorxon hukmronligiga qarshi xalq noroziligining timsoli, xonlik taxtiga da’vogar va Rossiya imperiyasi bosqiniga qarshi kurashgan yetakchi sifatida qoldi. Uning faoliyati Qo‘qon xonligining so‘nggi yillaridagi siyosiy va ijtimoiy qarama-qarshiliklarni aks ettiradi.
1870-yillarda Qo‘qon xonligi chuqur siyosiy va iqtisodiy inqirozga yuz tutdi. Xudoyorxon hukmronligi davrida soliqlar va majburiy yig‘imlarning ortishi aholining turli qatlamlari, ayniqsa qirg‘iz va qipchoq chorvadorlari orasida norozilikni kuchaytirdi. 1868-yildan keyin Qo‘qon xonligining Rossiya imperiyasiga siyosiy qaramligi kuchayib, mustaqil tashqi siyosat yuritish imkoniyatlari cheklangan edi. 1873-yilda boshlangan norozilik harakatlari dastlab xonning ichki siyosatiga qarshi yo‘naltirilgan bo‘lsa, keyinchalik Rossiya imperiyasining mintaqadagi hukmronligiga qarshi qurolli qarshilikka ham aylandi. 1875-yilda Xudoyorxonning hokimiyatdan ketishi va Nasriddinbekning Rossiya bilan kelishuvi siyosiy vaziyatni yanada murakkablashtirdi. Ana shunday sharoitda Mulla Ishoq Po‘latxon nomi bilan xon deb e’lon qilindi. Rossiya imperiyasi harbiy qo‘shinlari 1875–1876-yillarda qo‘zg‘olonchilarga qarshi bir qator yurishlar uyushtirdi. Mahram, Andijon, Asaka va Uchqo‘rg‘on atrofidagi janglar natijasida qarshilik kuchlari mag‘lubiyatga uchradi. 1876-yil 19-fevralda Qo‘qon xonligining tugatilishi Farg‘ona vodiysining Rossiya imperiyasi tarkibiga to‘liq qo‘shib olinishini anglatdi. Po‘latxon qo‘zg‘oloni tarixshunoslikda turlicha baholanadi: ayrim tadqiqotchilar uni soliqlar va feodal zulmga qarshi xalq harakati sifatida, boshqalari esa siyosiy hokimiyat uchun kurash va Rossiya bosqiniga qarshi qarshilikning murakkab birlashuvi sifatida ko‘radi.
Kattalashtirib ko'rish uchun surat ustiga bosing
1873
XIX asrning ikkinchi yarmida Rossiya imperiyasining Qo‘qon xonligini bosib olish harbiy yurishlari, xonlikning ichki inqirozi oqibatida boshlangan Po‘latxon qo‘zg‘oloni hamda xonlikning butunlay tugatilib, o‘rnida Farg‘ona viloyati tashkil etilishi tarixi.
Qahramon Rajabov, B. Eshov
Ushbu ma'lumot quyidagi manbalarga asoslangan
Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'lib fikr bildiring.
Izoh qoldirish uchun tizimga kiring.
