Oyshaxon (“Oyim qo‘rboshi”)

Oyshaxon (el orasida hurmat bilan «Oyim qo‘rboshi» deb atalgan) Farg‘ona vodiysining O‘sh uyezdi tog‘larida diniy ulamo oilasida dunyoga kelgan. U mashhur qo‘rboshi Xolxo‘ja Eshonning singlisi edi. Oiladagi vatanparvarlik va islomiy tarbiya uni mard va jasur qilib voyaga yetkazdi. 1920-yilda Xolxo‘ja Eshon Madaminbek bilan bo‘lgan to‘qnashuvlar va keyingi voqealardan so‘ng halok bo‘lgach, uning parokanda bo‘lib qolgan otryadlari Oyshaxon atrofida jipslashdi. Oyshaxon akasining o‘rniga o‘tib, otryad qo‘mondonligini o‘z qo‘liga oldi. U erkakcha kiyinib, qilich va miltiq taqib, o‘z lashkarlarini Qizil Armiyaga qarshi jangga boshladi. «Oyim qo‘rboshi» O‘sh, Oloy va Andijon oralig‘idagi tog‘li hududlarda faoliyat ko‘rsatib, o‘zining harbiy hiylalari, tezkor harakatlari va merganligi bilan sovet qo‘mondonligini hayratda qoldirdi. U o‘z jangchilariga qat’iy intizom joriy etgan, talonchilikka qat’iyan yo‘l qo‘ymagan. 1922-yilgacha bo‘lgan shiddatli janglardan so‘ng, sovet jazo otryadlarining kuchli bosimi ostida Oyshaxon o‘z kuchlari bilan Sharqiy Turkistonga (Qashg‘ar) chekindi deb taxmin qilinadi. U Turkiston tarixida o‘z erki va sha’ni uchun kurashgan mard ayol timsoliga aylandi.

Farg‘ona vodiysida sovet zo‘ravonligiga qarshi kurash umumxalq xususiyatiga ega bo‘lib, unda erkaklar bilan bir qatorda Shakarxon va Oyshaxon kabi ayollar ham qo‘llariga qurol olgan edilar. Bu holat Turkiston ayollarining o‘z milliy davlatchiligi va diniga bo‘lgan sadoqatini, bolsheviklarning mustamlakachilik siyosatiga bo‘lgan keskin xalq nafratini butun dunyoga namoyon etdi.