Kichik Ergash qo‘rboshi (1885–1918) — Turkiston muxtoriyatining so‘nggi davridagi harbiy rahbarlardan biri, Qo‘qon uyezd militsiyasi boshlig‘i. 1918-yil fevralida muxtoriyat ichidagi siyosiy to‘ntarishda qatnashib, hokimiyatni o‘z nazoratiga olgan. Qo‘qon mudofaasi vaqtida sovet qo‘shinlariga qarshi kurash olib borgan. Uning halok bo‘lishidan so‘ng qurolli harakatga akasi Katta Ergash boshchilik qilgan.
Kichik Ergash qo‘rboshi (1885–1918) — Turkiston muxtoriyatining so‘nggi kunlarida muhim siyosiy va harbiy rol o‘ynagan, Qo‘qon militsiyasi hamda muxtoriyat qurolli kuchlariga rahbarlik qilgan tarixiy shaxs. Ayrim rus manbalarida uning to‘liq ismi Hoji Muhammad Ibrohim Hojiyev deb ko‘rsatiladi. Biroq bu ismning asl shakli va aynan Kichik Ergashga tegishli ekanini qo‘shimcha tarixiy manbalar bilan tekshirish zarur. Kichik Ergash 1885-yilda tug‘ilgan. Uning tug‘ilgan joyi, oilasi, yoshlik davri va dastlabki faoliyati haqida batafsil ma’lumotlar saqlanmagan yoki yetarlicha o‘rganilmagan. Shosh.uz saytida keltirilgan ma’lumotlarga ko‘ra, u Qo‘qon mahallalarida mahalliy jamoat tartibini ta’minlash bilan bog‘liq faoliyat yuritgan. Keyinchalik Qo‘qon uyezd militsiyasi boshlig‘i lavozimini egallagan. 1917-yil noyabrida Qo‘qonda Turkiston muxtoriyati e’lon qilindi. Muxtoriyat hukumati Turkiston xalqlarining o‘zini o‘zi boshqarishini ta’minlashga intilgan siyosiy tuzilma edi. Muxtoriyatning qurolli kuchlari tarkibida mahalliy militsiya xodimlari, sobiq Rossiya imperiyasi armiyasi ofitserlari, harbiy bilim yurtlari tarbiyalanuvchilari va turli qurolli guruhlar mavjud edi. Kichik Ergash dastlab uyezd militsiyasi boshlig‘i sifatida faoliyat ko‘rsatdi. Keyinchalik harbiy vazir Magdi Chanishev o‘rniga muxtoriyat qurolli kuchlariga rahbarlik qila boshladi. Bu davrda muxtoriyat hukumati ichida siyosiy qarama-qarshiliklar kuchaygan edi. Islohotchi jadidlar zamonaviy davlat boshqaruvi va siyosiy islohotlarni qo‘llab-quvvatlagan bo‘lsa, an’anaviy ulamolar — qadimchilar boshqa siyosiy yo‘nalishni ilgari surgan. Kichik Ergash qadimchilar tarafida bo‘lgan. 1918-yil fevralida sovet harbiy kuchlari Qo‘qonga yaqinlashdi. Muxtoriyat hukumati vakillarining bir qismi sovet hokimiyati bilan muzokara qilish tarafdori edi. Kichik Ergash boshchiligidagi guruh esa bunday muzokaralarga qarshi chiqdi. Hujjatda keltirilgan ma’lumotlarga ko‘ra, Kichik Ergash 1918-yil 18-fevral atrofida ultimatum qo‘yib, harbiy vazir Magdi Chanishevni, ayrim vazirlar va rus ofitserlarini hibsga oldirdi. Natijada muxtoriyat hukumati amalda uning nazoratiga o‘tdi. Bu voqea ayrim tarixiy manbalarda «ulamolar to‘ntarishi» deb ataladi. Shosh.uz maqolasiga ko‘ra, Kichik Ergash 18–22-fevral kunlari taxminan to‘rt kun davomida hokimiyatni boshqargan. 1918-yil fevralida Qizil Armiya va qurollangan arman dashnoq otryadlari Qo‘qonga hujum qildi. Shahar kuchli o‘qqa tutildi, katta vayronagarchilik yuz berdi va tinch aholi orasida ko‘plab qurbonlar bo‘ldi. Kichik Ergash o‘ziga sodiq qurolli guruhlar bilan Qo‘qon mudofaasida qatnashdi. Shosh.uz ma’lumotiga ko‘ra, u 20-fevralda jang bilan shahardan chiqib ketishga majbur bo‘lgan. O‘zbekiston tarixi darsligida Kichik Ergash 1918-yil fevralida halok bo‘lgani qayd etiladi. Biroq uning aynan qayerda, qaysi jangda va qanday sharoitda halok bo‘lgani ishonchli aniqlanmagan. Uning vafotidan keyin qurolli qarshilik harakatiga akasi Katta Ergash boshchilik qila boshlagan. Kichik Ergashning tarixiy faoliyati murakkab baholanadi. Bir tomondan, u Turkiston muxtoriyatining so‘nggi kunlarida sovet harbiy kuchlariga qarshi kurashgan rahbarlardan biri bo‘lgan. Boshqa tomondan, uning muxtoriyat vazirlarini hibsga olishi va siyosiy hokimiyatni egallashi ichki bo‘linishlarni kuchaytirgan. Shu sababli Kichik Ergash Turkiston muxtoriyatining harbiy mudofaasi, ichki siyosiy ziddiyatlari va Farg‘ona vodiysida keyinchalik rivojlangan qo‘rboshilar harakatining dastlabki bosqichlari bilan bog‘liq tarixiy shaxs sifatida o‘rganiladi.
1917-yilda Rossiya imperiyasining parchalanishi va inqilobiy jarayonlar Turkistonda siyosiy hokimiyat uchun yangi kurashlarni yuzaga keltirdi. 1917-yil noyabrida Qo‘qonda Turkiston muxtoriyati e’lon qilindi. Uning rahbarlari Turkiston aholisining siyosiy huquqlarini himoya qilish va muxtor boshqaruv tizimini shakllantirishga intildilar. Biroq Toshkentdagi sovet hokimiyati muxtoriyatni tan olmadi. Shu bilan birga, muxtoriyatning o‘zida ham jadidlar va an’anaviy ulamolar o‘rtasida siyosiy kelishmovchiliklar kuchaydi. Kichik Ergash an’anaviy ulamolar tarafida turib, 1918-yil fevralida muxtoriyatning harbiy va siyosiy boshqaruvini egallashga urindi. Bu voqea muxtoriyatning ichki siyosiy zaifligini yanada kuchaytirdi. Ayni davrda sovet qo‘shinlari Qo‘qonga hujum boshladi. Harbiy jihatdan zaif muxtoriyat kuchlari zamonaviy qurollangan sovet qo‘shinlariga qarshi uzoq muddatli mudofaani tashkil eta olmadi. 1918-yil fevralida Turkiston muxtoriyati tugatildi. Qo‘qondagi vayronagarchilik va zo‘ravonliklar Farg‘ona vodiysida sovet hokimiyatiga qarshi qurolli qarshilikning kuchayishiga turtki bo‘ldi. Kichik Ergashning halok bo‘lishidan keyin uning akasi Katta Ergash va boshqa mahalliy yetakchilar boshchiligida qo‘rboshilar harakati kengaydi. Kichik Ergash faoliyati Turkiston muxtoriyatining siyosiy mustaqillikka intilishi, ichki nizolari va sovet hokimiyati bilan harbiy to‘qnashuvlari kesishgan davrni aks ettiradi.
Kattalashtirib ko'rish uchun surat ustiga bosing
1918
Qo‘qon muxtoriyati qulaganidan so‘ng Farg‘ona vodiysida sovet tuzumiga qarshi boshlangan qurolli harakat, qo‘rboshilarning o‘zaro birlashish kengashlari (qurultoylari), Rus dehqon armiyasi bilan ittifoqi hamda Turkiston frontiga qarshi olib borgan janglari tarixi.
1917
1917-yil noyabrida Qo‘qon shahrida e’lon qilingan ilk demokratik milliy hukumat — Turkiston muxtoriyatining faoliyati hamda 1918-yil fevralida Toshkent Soveti bolsheviklari va dashnoq otryadlari tomonidan shafqatsizlarcha tor-mor etilishi tarixi.
Glenda Fraser
Ushbu ma'lumot quyidagi manbalarga asoslangan
Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'lib fikr bildiring.
Izoh qoldirish uchun tizimga kiring.
