Xolxo‘ja Eshon

Xolxo‘ja Eshon (ayrim manbalarda Xalxo‘ja, Xal-xo‘ja, Khal-Khodja) — XX asr boshlarida Farg‘ona vodiysi va Oloy hududida sovet hokimiyatiga qarshi qurolli qarshilik harakatida qatnashgan qo‘rboshilardan biri. Uning tug‘ilgan yili, tug‘ilgan joyi, oilasi, yoshlik davri va vafoti haqida hozircha ishonchli ma’lumotlar aniqlanmagan. Ayrim ingliz manbalarida u qirg‘iz qo‘rboshisi deb tilga olinadi, ammo bu ma’lumot boshqa mustaqil manbalar bilan tasdiqlanishi kerak. Uning ismiga qo‘shib ishlatilgan «Eshon» unvoni Markaziy Osiyoda diniy va so‘fiylik an’analari bilan bog‘liq bo‘lgan. Biroq Xolxo‘janing aynan qaysi tariqat yoki diniy jamoaga rahbarlik qilgani haqida hujjatda ma’lumot mavjud emas. Xolxo‘ja Eshon 1918–1920-yillarda Farg‘ona vodiysi va Oloy atrofidagi qurolli qarshilik guruhlari bilan bog‘liq faoliyat yuritgan. Tarixiy manbalarda uning nomi, avvalo, Madaminbek bilan munosabatlari orqali ma’lum. Madaminbek Farg‘onadagi qo‘rboshilar harakatining yirik harbiy yetakchilaridan biri bo‘lgan. Ayrim manbalarda Xolxo‘ja bilan uning o‘rtasida avvaldan keskin kelishmovchilik mavjudligi aytiladi, ammo bu adovatning kelib chiqish sabablari aniq emas. 1920-yil 6-martda Madaminbek sovet hokimiyati bilan sulh tuzdi. Uning bu qarori qurolli kurashni davom ettirish tarafdori bo‘lgan ayrim qo‘rboshilar orasida keskin norozilik uyg‘otdi. 1920-yil bahorida Madaminbek boshqa qo‘rboshilar bilan muzokara olib borish uchun yo‘lga chiqqan vaqtda Xolxo‘ja Eshon odamlari bilan to‘qnash kelgani haqida ma’lumotlar mavjud. Rus ensiklopedik manbalaridan birida Madaminbekning guruhi Xolxo‘ja nazoratidagi hududdan o‘tayotganda kelishmovchilik kelib chiqqani qayd etiladi. Ushbu talqinga ko‘ra, Madaminbekning hamrohlaridan biri Sergey Suxov o‘q uzganidan keyin mojaro otishmaga aylangan. Natijada Madaminbek va uning hamrohlari qo‘lga olingan. Kun.uz tomonidan Madaminbekning qarindoshi bilan o‘tkazilgan suhbatda esa Madaminbek Shig‘ay nomli qishloqda Xolxo‘ja Eshonning buyrug‘i bilan qatl etilgani aytiladi. Madaminbekning o‘lim sanasi ham manbalarda bir xil emas. Ayrim rus manbalarida 1920-yil 14 yoki 20-may, boshqa maqolalarda esa 9-aprel ko‘rsatilgan. Voqeani kim tashkil etgani masalasida ham turli qarashlar mavjud. Bir talqinga ko‘ra, Xolxo‘ja Madaminbekni sovetlar bilan kelishuvga erishgani uchun xoin deb hisoblagan va uni o‘ldirishga qaror qilgan. Boshqa versiyada Shermuhammadbek Madaminbekni Xolxo‘jaga topshirgani aytiladi. Biroq Shermuhammadbekning ushbu voqeadagi roli tarixiy jihatdan bahsli bo‘lib, uning bevosita javobgarligi qat’iy isbotlangan deb bo‘lmaydi. Turk tarixchisi Ali Bodumchi talqinida esa qotillik sovet maxsus xizmatlari tomonidan Soyib qori va Lutfulla maxdum kabi shaxslar orqali uyushtirilgan bo‘lishi mumkinligi ilgari suriladi. Ayrim manbalarda Madaminbekning o‘limida bevosita sovet harbiy kuchlari aybdor bo‘lgani haqidagi versiya ham uchraydi. Madaminbekning o‘limidan keyin uning qo‘shinlarining bir qismi Shermuhammadbek boshchiligidagi harakatga qo‘shilgan. Xolxo‘ja Eshonning 1920-yildan keyingi faoliyati, qayerda yashagani va qanday sharoitda vafot etgani haqida taqdim etilgan hujjatda ishonchli ma’lumot yo‘q. Xolxo‘ja Eshon tarixda Farg‘ona qo‘rboshilar harakati ichidagi murakkab munosabatlar, siyosiy qarama-qarshiliklar va Madaminbekning o‘limi bilan bog‘liq bahsli voqealar orqali eslanadi. Uning faoliyatini baholashda sovet davri manbalari, mustaqillikdan keyingi tarixiy tadqiqotlar, muhojirlik xotiralari va voqea ishtirokchilarining qarashlarini o‘zaro solishtirish zarur.

1918-yilda Turkiston muxtoriyatining tugatilishi va sovet hokimiyatining Farg‘ona vodiysida mustahkamlanishga urinishi mintaqada qurolli qarshilikning kengayishiga sabab bo‘ldi. 1918–1920-yillarda Farg‘ona vodiysida Katta Ergash, Madaminbek, Shermuhammadbek va boshqa mahalliy qo‘rboshilar boshchiligida turli qurolli guruhlar faoliyat yuritdi. Bu guruhlarning umumiy raqibi sovet hokimiyati bo‘lsa-da, ular o‘rtasida yagona siyosiy dastur, markazlashgan boshqaruv va umumiy harbiy strategiya doimo mavjud bo‘lmagan. 1920-yil martida Madaminbekning sovet hokimiyati bilan sulh tuzishi qo‘rboshilar harakati ichida jiddiy siyosiy bo‘linishga sabab bo‘ldi. Kurashni davom ettirish tarafdorlari sulhni taslim bo‘lish yoki xiyonat sifatida talqin qilgan bo‘lsa, Madaminbekning qarori ayrim tarixiy talqinlarda og‘ir harbiy vaziyatdan chiqish yo‘li sifatida baholanadi. Madaminbekning 1920-yil bahoridagi o‘limi ushbu ichki ziddiyatlarning eng keskin voqealaridan biri bo‘lib qoldi. Xolxo‘ja Eshonning ushbu hodisadagi ishtiroki haqida bir necha qarama-qarshi talqin mavjud. Ularning ayrimlari Xolxo‘janing shaxsiy qarorini asosiy sabab deb ko‘rsatsa, boshqalari Shermuhammadbek yoki sovet maxsus xizmatlarining ehtimoliy rolini ilgari suradi. Shu sababli Madaminbekning o‘limi faqat ikki qo‘rboshi o‘rtasidagi shaxsiy mojaro sifatida emas, balki Farg‘onadagi qurolli qarshilik harakatining ichki siyosiy inqirozi doirasida o‘rganilishi lozim.

• Kun.uz tahririyati — Oliy sud Ibrohimbek qo'rboshini oqladi