Ibrohimbekning so‘nggi kurashi (1930–1932)

1926-yildagi harbiy mag‘lubiyatlardan so‘ng Ibrohimbek Shimoliy Afg‘onistonga o‘tib, Qunduz va Aliobodda qarorgoh qurdi. 1929-yilda Kobulda hokimiyat almashib, Nodirshoh taxtga o‘tirgach, sovet davlatining kuchli diplomatik va harbiy bosimi ostida afg‘on hukumati Ibrohimbekka qarshi harakat boshladi. 1930-yil iyunida Ya. Melkumov boshchiligidagi sovet otliq brigadasi Afg‘oniston hududiga 50–70 km ichkarilab kirib, qo‘rboshilarning bazalari va o‘q-dori omborlariga zarba berdi. Ikki tomonlama qisuv ostida qolgan Ibrohimbek 1931-yil 30-martda o‘z safdoshlari va jangchilari bilan Amudaryoning Chubek kechuvidan o‘tib, sovet hududiga qaytdi. U dastlab Jilontog‘, Sangtuda va Cho‘ltog‘ hududlarida to‘xtab, Cho‘ltog‘ qurultoyida o‘z yigitlariga xohlasa uylariga ketish yoki taslim bo‘lish ixtiyorini berdi. Aprel–may oylarida SAVO qo‘shinlarining qarshi hujumlariga qaramay, Vaxsh va Bobotog‘ bo‘ylab janglar davom etdi. 1931-yil 12-iyunda Oqboshtog‘dagi hal qiluvchi to‘qnashuvda Ibrohimbek yarador bo‘ldi va 22/23-iyun kunlari qo‘lga olindi. U Toshkentga olib kelinib, qariyb 9,5 oy davom etgan tergovdan so‘ng, OGPU Kollegiyasi tomonidan 1932-yil 13-aprelda o‘limga hukm qilindi. 13 nafar asosiy qo‘rboshi 1932-yil 10-avgustda, Ibrohimbekning o‘zi esa 1932-yil 31-avgustda Toshkentda otib tashlandi. 1920-yillarning oxiri va 1930-yillarning boshlarida sovet hukumati Markaziy Osiyoda majburiy jamoalashtirish va boy-mulkdorlarni tugatish siyosatini avj oldirishi natijasida keng xalq ommasi orasida jiddiy noroziliklar to‘lqini vujudga keldi. Ayni vaqtda Afg‘onistondagi murakkab siyosiy jarayonlar (Amonulloxonning ag‘darilishi, Habibulloh Kalakoniyning qisqa muddatli boshqaruvi va Nodirshohning hokimiyatga kelishi) Buxoro muhojirlarini qurolli to‘qnashuvlar markaziga tortdi. Moskva Kobul hukumati bilan kelishuvlar va to‘g‘ridan-to‘g‘ri chegarani buzib o‘tgan harbiy reydlar orqali sovet chegaralari yaqinidagi qurolli o‘choqlarni batamom yo‘q qilishni maqsad qilgan edi.

Nodirshoh boshchiligidagi afg‘on maʼmuriyatining sovet hukumati talabi bilan Ibrohimbekdan qurol topshirishni talab qilishi va unga qarshi harbiy operatsiyalar boshlashi. 1930-yilda Ya. Melkumov boshchiligidagi Qizil Armiya bo‘linmalarining Afg‘onistonga bostirib kirishi oqibatida qo‘rboshilarning u yerdagi bazalari va taʼminot tizimi yakson etilishi. Sovet hududida jamoalashtirish zulmiga uchragan mahalliy aholi va qochqinlarning ko‘magiga tayangan holda mustaqillik uchun so‘nggi bor kurashish istagi. Ibrohimbek guruhining Afg‘oniston hududida taʼqib ostida qolib, chorasizlikdan o‘z vataniga chekinishga majbur bo‘lishi.

1930-yil iyun: Ya. Melkumov qo‘mondonligidagi sovet otliq brigadasining Amudaryodan o‘tib, Afg‘oniston shimolidagi bazalarga qaqshatqich zarba berishi. 1931-yil 30-mart: Ibrohimbek va uning asosiy safdoshlarining Chubek kechuvi orqali Amudaryodan sovet hududiga o‘tishi (Egamberdi guruhi Bagarik kechuvidan o‘tgan). 1931-yil aprel: Cho‘ltog‘ qurultoyining o‘tkazilishi; 10-apreldan I. Gryaznov boshchiligidagi SAVO qo‘shinlarining keng ko‘lamli qarshi hujumi. 1931-yil 17-aprel: Isamboy qishlog‘i yaqinida Shohasan Imonqulov guruhi va sovet bo‘linmalari o‘rtasida 10 soatlik shiddatli jang. 1931-yil 25–30-aprel: Maxsus hisobotlarda qayd etilgan Kofarnihon, Qoratog‘ va Toshbuloq atroflaridagi to‘qnashuvlar, Alimardon Dodxoh guruhining tarqatib yuborilishi. 1931-yil 12-iyun: Oqboshtog‘da Ibrohimbek qo‘shinining so‘nggi va mag‘lubiyatli jangi; uning og‘ir yaralanishi. 1931-yil 22/23-iyun: Yarador Ibrohimbekning sovet tuzilmalari tomonidan qo‘lga olinishi va Toshkentga olib ketilishi. 1932-yil 13-aprel: OGPU Kollegiyasi tomonidan Ibrohimbek va uning 15 nafar safdoshiga nisbatan o‘lim jazosining chiqarilishi. 1932-yil 10 va 31-avgust: Toshkentda 13 nafar qo‘rboshining (10-avgust) hamda Ibrohimbekning (31-avgust) otib o‘ldirilishi.

Sharqiy Buxoro va butun mintaqadagi eng nufuzli, yirik va uzoq kurashgan istiqlolchilik yetakchisi butun safdoshlari bilan birga jismonan yo‘q qilindi. Minglab jangchilar halok bo‘ldi, asir tushdi yoki ixtiyoriy ravishda taslim bo‘ldi (chekistlar hisobiga ko‘ra 119 qo‘rboshi va 2500 dan ortiq yigit). Sovet-Afg‘on chegarasi qatʼiy nazorat ostiga olinib, Afg‘onistondan sovet hududiga uyushtiriladigan yirik qurolli reydlarga deyarli nuqta qo‘yildi. 2021-yil 26-avgustda O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi tomonidan Ibrohimbek Chaqaboyev va uning safdoshlari to‘liq oqlandi.

Ibrohimbekning 1930–1932-yillardagi so‘nggi yurishi Turkiston tarixida mustabid tuzumga qarshi olib borilgan qurolli ozodlik kurashining eng oxirgi va fojiali sahifalaridan biridir. U mintaqada anʼanaviy qadriyatlarni asrab qolish yo‘lida hatto chet el bosimi va harbiy-texnik jihatdan qudratli davlat mexanizmiga qarshi yakka o‘zi mardonavor kurashgan milliy sarkarda timsoliga aylandi. Zamonaviy O‘zbekiston tarixshunosligida bu harakat chet el dastaklagan qaroqchilik emas, balki vatan istiqloli uchun jon fido qilgan xalq qahramonlarining fidoyiligi sifatida qayta eʼtirof etildi.