Ibrohimbek Laqay

Mulla Muhammad Ibrohimbek Chaqaboy to‘qsabo o‘g‘li 1889-yilda Sharqiy Buxoroning Dushanba yaqinidagi Ko‘ktosh qishlog‘ida laqay o‘zbeklari xonadonida tavallud topgan. Otasi Chaqaboy Buxoro amirligida to‘qsabo (polkovnik unvoniga teng) harbiy mansabida xizmat qilgan obro‘li shaxs bo‘lgan. Ibrohimbek madrasada savod chiqargan, chavandozlik va harbiy san’atni puxta egallagan. 1920-yil sentabrida qizil armiya Buxoroni zabt etgach, amir Said Olimxon Sharqiy Buxoroga chekindi va Ibrohimbekni dastlab qorovulbegi, so‘ngra butun viloyat xalq lashkarlarining bosh qo‘mondoni — Amiri lashkar etib tayinladi. Amir Afg‘onistonga o‘tgach ham Ibrohimbek o‘z yurtini tark etmay, bolsheviklarga qarshi shafqatsiz partizanlik kurashini boshladi. 1921–1922-yillarda Turkiyadan kelgan Anvar posho bilan bo‘lgan murakkab munosabatlarga qaramay, Anvar posho halok bo‘lganidan so‘ng Ibrohimbek Sharqiy Buxorodagi barcha milliy kuchlarni qaytadan yagona bayroq ostiga birlashtirdi. Uning qo‘mondonligi ostida Ko‘lob, Hisor, Qorategin, Vaxsh va Surxondaryo vodiylarida yirik g‘alabalar qo‘lga kiritildi. U xalq orasida g‘oyat katta obro‘ga ega bo‘lib, xorijiy matbuotda uni «Laqay Napoleoni» yoki «Dasht Robingudi» deb atashgan. 1926-yilda sovet qo‘shinlarining son va texnika jihatdan ko‘p karra ustunligi sababli Ibrohimbek Afg‘onistonga chekindi va Kobul hamda Shimoliy Afg‘onistonda muhojirlar hayotini yo‘lga qo‘ydi. Ammo 1930-yillarning boshida sovet O‘zbekistoni va Tojikistonida boshlangan shafqatsiz kollektivlashtirish va quloqlashtirish zulmi xalqni qonga botirgach, Ibrohimbek o‘z vatandoshlariga yordam berishga qaror qildi. 1931-yil mart oyida Ibrohimbek 1500 ga yaqin saralangan suvoriy bilan Tojikiston va O‘zbekiston hududiga so‘nggi buyuk yurishini boshladi. Bir necha oy davomida qizil armiyaning pulemyot va aviatsiya bilan qurollangan polklariga qarshi tengsiz janglar olib bordi. 1931-yil 23-iyun kuni Kofarnihon daryosidan o‘tish chog‘ida xiyonat natijasida pistirmaga uchrab, og‘ir yarador holda asirga olindi. U Toshkentga keltirilib, 1932-yil 31-avgustda OGPU harbiy kollegiyasi hukmi bilan otib tashlandi.

1920-yilda Buxoro Xalq Sovet Respublikasi tuzilgan bo‘lsa-da, amalda hokimiyat sovet komissarlari va Qizil Armiya qo‘mondonligi qo‘lida edi. Aholining mol-mulki talon-toroj qilindi, vaqf yerlari musodara etildi, masjid va madrasalar yopildi. Bu esa Buxoro xalqining umumiy g‘alayoni va milliy ozodlik harakatini keltirib chiqardi. Sharqiy Buxoro (hozirgi Tojikiston hududi) bu kurashning eng uzoq va qahramonona o‘chog‘iga aylandi. 1920-yildan to 1930-yillarning o‘rtalarigacha bu yerda sovet hokimiyati faqat garnizon shaharlaridagina o‘z mavqeini zo‘rg‘a ushlab tura olgan, tog‘lar va qishloqlar esa to‘liq istiqlolchilar qo‘lida bo‘lgan. Ibrohimbek boshchiligidagi istiqlolchilar harakati nafaqat harbiy qarshilik, balki milliy o‘zlikni, diniy e’tiqodni va xalq erkinligini himoya qilishga qaratilgan umumxalq harakati edi.