Sharqiy Buxorodagi janglar (1921–1926)

1920-yil sentabrida Buxoro amirligi sovet qo‘shinlari tomonidan ag‘darilgach, amir Said Olimxon Sharqiy Buxoroga qochib, Dushanbeni dastlabki qarshilik markaziga aylantirdi. Biroq 1921-yil fevralida Qizil Armiya Dushanbeni egalladi va amir Afg‘onistonga o‘tib ketishga majbur bo‘ldi. Shundan so‘ng amir tomonidan “amiri lashkar” etib tayinlangan Ibrohimbek Laqay boshchiligida keng ko‘lamli xalq qarshiligi avj oldi. 1921-yil kuzida Usmonli imperiyasining sobiq harbiy vaziri Anvar Posho mintaqaga kelib, istiqlolchilar harakatiga qo‘shildi. 1922-yil boshida Anvar Posho qo‘shinlari Dushanbe, Sariosiyo, Qubodiyon va Denovni ozod qildi. 1922-yil 15-apreldagi Kafrun qurultoyida unga oliy harbiy-siyosiy vakolat berilib, muvaqqat hukumat tuzildi. Ammo ichki nizolar (xususan, Ibrohimbekning Anvar Posho bilan kelishmovchiligi) va Sovet qo‘mondonligining “Buxoro qo‘shin guruhi” orqali kuchli zarba berishi oqibatida 1922-yil 14-iyunda Dushanbe qayta boy berildi, 1922-yil avgustida esa Anvar Posho Baljuvon yaqinidagi jangda halok bo‘ldi. Keyinchalik Salim Posho va Fuzayl Maxdumlar kurashni davom ettirishga uringan bo‘lsa-da, 1923-yilda Qorategin va Darvoz boy berilib, Salim Posho Afg‘onistonga chekindi. 1923-yil yozidan Ibrohimbek Sharqiy Buxoro qo‘rboshilarining yagona yetakchisiga aylanib, Hisor, Kulob va Vaxsh atrofida 1924-yilgacha shiddatli janglar olib bordi. Sovet hukumatining harbiy ustunligi, aviatsiyadan foydalanishi, amnistiya va iqtisodiy yon berishlar siyosati hamda 1924-yilgi milliy-hududiy chegaralanish jarayonlari qarshilik harakatini zaiflashtirdi. 1925–1926-yillarga kelib yirik uyushgan tuzilmalar tor-mor etildi va Ibrohimbek o‘z tarafdorlari bilan Afg‘onistonga chekindi.

Buxoro amirligining sovet qo‘shinlari tomonidan zo‘ravonlik bilan ag‘darilishi va o‘lkaning qizil armiya tomonidan bosib olinishi. Mahalliy an’analar, islomiy tartibotlar, shariat sudlari va vaqf mulklarining sovet rejimi tomonidan poymol etilishi. Qizil askarlarning qishloq aholisiga nisbatan o‘tkazgan zo‘ravonligi, talon-torojlari va iqtisodiy qiyinchiliklar. Amirlik mustaqilligini qayta tiklash, o‘lkani bolsheviklar asoratidan xalos etish va mustaqil islom davlatini barpo etish intilishi.

1921-yil 21-fevral: Qizil Armiyaning Dushanbe shahrini egallashi va amir Said Olimxonning Afg‘onistonga chekinishi. 1921-yil oktabr–noyabr: Anvar Poshoning Sharqiy Buxoroga yetib kelishi va qurolli harakatga boshchilik qila boshlashi. 1922-yil yanvar–fevral: Anvar Posho boshchiligidagi kuchlarning Dushanbe, Denov, Sariosiyo va Yurchi janglarida sovet garnizonlarini tor-mor etib, shaharlarni egallashi. 1922-yil 15-aprel: Kafrun qurultoyining o‘tkazilishi, Anvar Poshoga oliy qo‘mondonlik berilishi va muvaqqat hukumatning e’lon qilinishi. 1922-yil 14-iyun: Sovet “Buxoro qo‘shin guruhi”ning qarshi hujumi natijasida Dushanbe shahrining qizillar tomonidan qaytarib olinishi. 1922-yil 3/4-avgust: Baljuvon yaqinidagi Chag‘on qishlog‘ida Anvar Poshoning qizil askarlar bilan to‘qnashuvda halok bo‘lishi. 1923-yil fevral–may: Salim Posho va Ibrohimbekning ikki frontli harbiy amaliyotlari va Obikiyik jangidagi mag‘lubiyat. 1923-yil iyul: Garm va Qal’ayi Humb qal’asining sovet qo‘shinlari tomonidan egallanishi, Fuzayl Maxdum va Salim Poshoning chekinishi. 1924-yil 11-fevral: Ingichka qishlog‘ida Ibrohimbekning sovet hokimiyati taklif qilgan taslim bo‘lish talablarini qat’iy rad etishi. 1924-yil yoz–kuz: Hisor va Vaxshda Ibrohimbek guruhlarining qattiq janglari, sovet qo‘shinlari tomonidan 50 nafar qo‘rboshi va 2500 jangchining yo‘q qilinishi. 1925–1926-yillar: Uyushgan qo‘shinlarning deyarli tarqalishi va Ibrohimbekning Afg‘onistonga o‘tib ketishi.

Sharqiy Buxorodagi keng ko‘lamli uyushgan qurolli qarshilik harakati 1926-yilga kelib asosiy kuchlaridan mahrum qilindi va bostirildi. O‘lka iqtisodiyoti va infratuzilmasi butkul xonavayron bo‘ldi; masalan, Dushanbe aholisi urush va vayronagarchiliklar sababli 1920-yildagi 3140 kishidan 1924-yilda 283 kishiga tushib qoldi. Mahalliy aholidan 200 000 dan 400 000 nafargacha inson Afg‘onistonga va boshqa qo‘shni davlatlarga muhojirlikka qochishga majbur bo‘ldi. 1924-yilgi milliy-hududiy chegaralanish orqali hududda sovet ma’muriy birliklari (Tojikiston ASSR va O‘zbekiston SSR) qaror topdi. Ochiq frontdagi janglar to‘xtab, harakat keyinchalik chegaradan uyushtiriladigan partizanlik reydlari bosqichiga o‘tdi.

Sharqiy Buxorodagi janglar sovet mustamlakachiligiga qarshi olib borilgan eng uzoq muddatli, shiddatli va qahramonona istiqlolchilik kurashlaridan biri bo‘ldi. Unda mahalliy xalq vakillari bilan birga xorijdan kelgan harbiy arboblarning ishtiroki harakatga umumturk va xalqaro ozodlik kurashi tusini berdi. Shu bilan birga, yetakchilar o‘rtasidagi mafkuraviy tafovutlar va ichki raqobatlar umumiy dushmanga qarshi birlashishga to‘sqinlik qilib, milliy ozodlik harakatining eng zaif nuqtalarini ko‘rsatib berdi.