Fuzayl Maxdum (1886–1936) — Sharqiy Buxoro, Qorategin va Darvoz hududlaridagi istiqlolchilik harakatining taniqli sarkardalaridan biri. 1920-yillarda Qizil Armiyaga qarshi mustaqil otryad tuzib kurashgan, 1929-yil bahorida Afg‘onistondan turib Garm va Darvozga mashhur harbiy yurishni boshqargan. Keyinchalik Xitoyning Qashg‘ar shahriga o‘tib, o‘sha yerda vafot etgan.
Fuzayl Maxdum (Abdulxoliq Fuzayl Maxsum) 1886-yilda Qorategin viloyatining Metanion qishlog‘ida diniy ulamo oilasida dunyoga kelgan. Yoshligida madrasa ta’limini olgan, Farg‘ona vodiysi bilan chegaraoldi savdo aloqalarida qatnashib, mintaqa jug‘rofiyasi va xalq hayotini chuqur o‘rgangan. 1920-yil sentabrida Buxoro amirligi qulagach va Qizil Armiya Sharqiy Buxoroni bosib ola boshlagach, Fuzayl Maxdum milliy ozodlik kurashiga qo‘shildi. U Qorategin va Darvoz tog‘li viloyatlarida mahalliy aholidan iborat mustaqil qo‘shin tuzdi va o‘zini mintaqa begi deb e’lon qildi. 1923-yilga kelib uning qo‘l ostidagi qo‘zg‘olonchilar soni 3000 nafarga yetdi. U Anvar posho va Ibrohimbek bilan harbiy hamkorlik o‘rnatgan bo‘lsa-da, o‘zining mustaqil qo‘mondonlik mavqeini saqlab qoldi. 1926-yilgacha bo‘lgan shiddatli janglardan so‘ng, sovet qo‘shinlarining zamonaviy qurol-yarog‘i va aviasiya zarbalari ostida Fuzayl Maxdum o‘z dastalari bilan Afg‘oniston hududiga chekinishga majbur bo‘ldi. Biroq u kurashni to‘xtatmadi. Uning harbiy faoliyatidagi eng mashhur voqea 1929-yilgi Garm yurishidir. 1929-yil 12-aprelda Fuzayl Maxdum 500 ga yaqin saralangan suvoriy bilan Afg‘oniston chegarasini kesib o‘tib, Qorategin va Darvozga bostirib kirdi. Qisqa vaqt ichida Qal’ai Xumb va Garm shaharlarini qizillardan ozod qildi. Sovet hukumati bu yurishni bostirish uchun Toshkentdan samolyotlarda general Vitaliy Primakov boshchiligidagi maxsus desant otryadlarini jo‘natdi. Qattiq janglardan so‘ng, 1929-yil may oyi boshida Fuzayl Maxdum qolgan kuchlari bilan yana Afg‘onistonga chekindi. 1930-yillarning boshida Afg‘onistondagi siyosiy vaziyat o‘zgargach, Fuzayl Maxdum Shinjon hududiga (Qashg‘ar) ko‘chib o‘tdi va taxminan 1936-yilda o‘sha yerda vafot etdi.
1920-yil kuzida Buxoro amirligi bolsheviklar tomonidan ag‘darilgach, amir Said Olimxon Sharqiy Buxoroga (hozirgi Tojikiston va Janubiy O‘zbekiston hududlari) chekindi. Bu hudud tez orada sovet bosqiniga qarshi markaziy kurash maydoniga aylandi. Tog‘li Qorategin, Darvoz, Ko‘lob va Hisor viloyatlari murakkab tabiiy relefi sababli uzoq vaqt davomida partizanlik urushi uchun juda qulay baza vazifasini o‘tadi. Bu yerda mahalliy xalq o‘z milliy davlatchiligi, diniy qadriyatlari va an’anaviy turmush tarzini saqlab qolish uchun jonga-jon kurash olib bordi. 1920-yillarning ikkinchi yarmida sovet tuzumi ommaviy kollektivlashtirish, quloqlashtirish va dinga qarshi hujum siyosatini boshlagach, chegara ortidagi muhojirlar va mahalliy aholining sovetlarga qarshi yangi qo‘zg‘olon to‘lqinlari yuzaga keldi.
1924
Turkistonda sovet hokimiyatiga qarshi qurolli istiqlolchilik harakatining yakuniy bosqichi, Sharqiy Buxoro, Qoraqum, Tojikiston va Janubiy Qirg‘izistondagi so‘nggi qarshilik o‘choqlari, chegaradan uyushtirilgan reydlar hamda jamoalashtirish davridagi qo‘zg‘olonlarning bostirilishi tarixi.
1921
Buxoro amirligi qulatilgach, Sharqiy Buxoro hududida Ibrohimbek Laqay, Anvar Posho, Salim Posho va Fuzayl Maxdum boshchiligida sovet bosqiniga qarshi olib borilgan yirik qurolli ozodlik kurashi va Qizil Armiyaning harbiy amaliyotlari.
Glenda Fraser
Qahramon Rajabov, B. Eshov
Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'lib fikr bildiring.
Izoh qoldirish uchun tizimga kiring.
