Shermuhammadbek qo‘rboshi (1895–1970), Qo‘rshirmat yoki G‘oziy nomlari bilan ham tanilgan — Farg‘ona vodiysidagi Turkiston istiqlolchilik harakatining yirik yetakchilaridan biri. Katta Ergash va Madaminbek safida faoliyat yuritib, 1920-yildan qurolli qarshilikka mustaqil boshchilik qilgan. Keyinchalik Sharqiy Buxoroda kurashni davom ettirgan, 1922-yildan Afg‘onistonda, so‘ng Turkiyada muhojirlikda yashagan.
Shermuhammadbek qo‘rboshi (1895–1970) — XX asr boshlarida Turkistonning Farg‘ona vodiysi va Sharqiy Buxoro hududlarida sovet hokimiyatiga qarshi qurolli kurash olib borgan yirik qo‘rboshilardan biri. U tarixiy manbalarda Qo‘rshirmat, Ko‘rshermat, Sher Muhammadbek va G‘oziy nomlari bilan ham uchraydi. Shermuhammadbek 1895-yilda Farg‘ona viloyatida tug‘ilgan. Otasi Qo‘shoqboy xo‘ja qishloq oqsoqoli — amin bo‘lgan. Hujjatda keltirilgan ma’lumotlarga ko‘ra, otasi 1915-yilda haj safaridan qaytayotganida vafot etgan. Shermuhammadbek dastlab qishloq mullasidan savod chiqargan, keyinchalik Marg‘ilon madrasasida tahsil olgan. Yoshligida sug‘orish suvini taqsimlash bilan shug‘ullanuvchi mirob vazifasida ishlagan. Manbalarda uning bolaligida ko‘z kasalligiga chalingani va qora ko‘zoynak taqib yurgani sababli «Ko‘r Shermat» yoki «Qo‘rshirmat» laqabini olgani qayd etiladi. 1917-yilgi siyosiy o‘zgarishlar davrida Shermuhammadbek Farg‘ona vodiysidagi mahalliy qarshilik harakatlariga yaqinlashdi. Ayrim manbalarda uning Toshloqdagi namoyish va Skobelev shahridagi qamoqxonaga hujumda ishtirok etgani aytiladi. 1918–1920-yillarda Shermuhammadbek dastlab Katta Ergash, keyinchalik Madaminbek boshchiligidagi qurolli harakat tarkibida faoliyat yuritgan. O‘zbek manbalariga ko‘ra, u bu yetakchilarning o‘rinbosari vazifasini ham bajargan. 1920-yil martida Madaminbek sovet hokimiyati bilan sulh tuzgach, Shermuhammadbek kurashni davom ettirish tarafdori bo‘ldi. Shu davrdan boshlab uning Farg‘onadagi siyosiy va harbiy mavqei kuchaydi. 1920-yil mayiga kelib Shermuhammadbek taxminan 1500 jangchiga qo‘mondonlik qilgani qayd etiladi. Madaminbekning o‘limi bilan bog‘liq tarixiy manbalarda qarama-qarshi ma’lumotlar mavjud. Ayrim talqinlarda Shermuhammadbek uni hibsga olib, Xalxo‘ja qo‘rboshiga topshirgani aytiladi. Boshqa manbalarda esa Madaminbekning o‘limida sovet maxsus xizmatlarining roli bo‘lgani ilgari suriladi. Shermuhammadbekning o‘z xotiralarida Madaminbek hurmat bilan tilga olinadi. Shu sababli uning o‘limi uchun Shermuhammadbekning javobgarligi tarixiy jihatdan bahsli masala bo‘lib qolmoqda. O‘zbek manbalaridan birida 1920-yilda G‘oyibota qishlog‘ida qo‘rboshilar qurultoyi o‘tkazilgani, unda «Turkiston-Turk mustaqil islom jumhuriyati» e’lon qilinib, Shermuhammadbek davlat boshlig‘i va oliy bosh qo‘mondon etib saylangani qayd etiladi. Bu ma’lumotni boshqa mustaqil manbalar bilan qo‘shimcha tasdiqlash zarur. 1921-yilda Shermuhammadbekning ta’siri yanada kengaydi. Ayrim o‘zbek manbalarida uning nomiga bo‘ysungan kuchlar soni 20 ming kishiga yetgani aytiladi. Bu raqam barcha mustaqil qurolli guruhlarning umumiy sonini ham o‘z ichiga olgan bo‘lishi mumkin. 1921-yil yozida Shermuhammadbek sovet vakillari bilan muzokaralar olib bordi, ammo kurashni to‘xtatish haqida yakuniy kelishuvga erishilmadi. 1921-yil kuzida u Enver poshsho va boshqa sovet hokimiyatiga qarshi harakat yetakchilari bilan aloqalar o‘rnatdi. Noyabr oyida Farg‘onadagi qo‘mondonlikni Muhiddin qo‘rboshiga topshirib, Sharqiy Buxoro hududiga yo‘l oldi. Sharqiy Buxoroda uning faoliyati Hisor, Ko‘lob, Boysun va boshqa tog‘li hududlardagi qurolli qarshilik bilan bog‘liq bo‘lgan. 1922-yilda harbiy mag‘lubiyatlar va sovet qo‘shinlarining bosimi kuchayishi natijasida Shermuhammadbek Afg‘onistonga o‘tdi. U dastlab Xonobodda, keyinchalik Kobulda yashadi. Muhojirlik davrida Shermuhammadbek Turkistondan ketgan boshqa siyosiy va harbiy arboblar bilan aloqalarini davom ettirdi. 1927-yilda Kobulda Farg‘ona istiqlolchilari uning atrofida to‘plangani haqidagi ma’lumotlar mavjud. Ikkinchi jahon urushi davrida sovet razvedkasi hisobotlarida uning ayrim xorijiy davlatlarning maxsus xizmatlari bilan aloqadorligi haqida da’volar ilgari surilgan. Biroq bunday xabarlar asosan sovet xavfsizlik idoralari hujjatlariga tayangani uchun ularni mustaqil tasdiqlangan fakt sifatida qabul qilish mumkin emas. Keyinchalik Shermuhammadbek Turkiyaga ko‘chib o‘tdi va umrining so‘nggi yillarini Adana shahrida o‘tkazdi. U 1970-yil 10-martda Adanada vafot etdi. Shermuhammadbek xotirasi keyingi davrlarda ham saqlanib qoldi. 2022-yilda Adanada uning haykali va Turkiston qo‘rboshilariga bag‘ishlangan bog‘ ochildi. Shermuhammadbek Farg‘ona vodiysidagi qurolli qarshilikni boshqargan, Sharqiy Buxoroda kurashni davom ettirgan va muhojirlikda Turkiston masalasiga aloqador faoliyat olib borgan tarixiy shaxs sifatida alohida o‘rin egallaydi.
1917-yilgi Rossiya inqiloblaridan keyin Turkistonda siyosiy hokimiyat uchun kurash kuchaydi. 1918-yil fevralida Turkiston muxtoriyatining qurolli yo‘l bilan tugatilishi Farg‘ona vodiysida sovet hokimiyatiga qarshi qarshilik harakatlarining kengayishiga sabab bo‘lgan muhim omillardan biri edi. 1918–1920-yillarda Farg‘ona vodiysida Katta Ergash, Madaminbek va boshqa qo‘rboshilar boshchiligida mahalliy qurolli guruhlar faoliyat yuritdi. Shermuhammadbek dastlab ana shu harakat tarkibida tajriba orttirdi. 1920-yilda Madaminbekning sovet hokimiyati bilan sulh tuzishi harakat ichidagi siyosiy qarashlar va strategik yo‘nalishlar o‘rtasidagi tafovutlarni kuchaytirdi. Shermuhammadbek qurolli kurashni davom ettirgan yetakchilardan biri bo‘ldi. 1920–1921-yillarda Farg‘onadagi qarshilik harakati mahalliy harbiy boshliqlar, diniy yetakchilar va turli siyosiy guruhlar ishtirokida davom etdi. Ayrim manbalarda Shermuhammadbek boshchiligida mustaqil davlat tuzishga urinish bo‘lgani qayd etiladi. 1921-yildan boshlab Sharqiy Buxorodagi qurolli qarshilik bilan Farg‘onadagi harakat o‘rtasida aloqalar kuchaydi. Shermuhammadbekning bu hududga o‘tishi kurashning geografik jihatdan kengayishini aks ettiradi. 1922-yilda sovet harbiy kuchlarining ustunligi va mahalliy qarshilik guruhlarining zaiflashishi natijasida ko‘plab yetakchilar xorijga chiqishga majbur bo‘ldi. Shermuhammadbek ham Afg‘onistonga o‘tdi. Muhojirlikdagi Turkiston arboblari o‘z siyosiy qarashlari va vatanga qaytish umidlarini turli shakllarda saqlab qoldilar. Shermuhammadbekning Afg‘oniston va Turkiyadagi hayoti bu tarixiy jarayonning bir qismi bo‘ldi. Uning faoliyati Turkistondagi qurolli istiqlolchilik harakati, sovet hokimiyatining mustahkamlanishi va XX asrdagi Turkiston siyosiy muhojirligi tarixini bir-biri bilan bog‘laydi.
Kattalashtirib ko'rish uchun surat ustiga bosing
1918
Qo‘qon muxtoriyati qulaganidan so‘ng Farg‘ona vodiysida sovet tuzumiga qarshi boshlangan qurolli harakat, qo‘rboshilarning o‘zaro birlashish kengashlari (qurultoylari), Rus dehqon armiyasi bilan ittifoqi hamda Turkiston frontiga qarshi olib borgan janglari tarixi.
1921
Buxoro amirligi qulatilgach, Sharqiy Buxoro hududida Ibrohimbek Laqay, Anvar Posho, Salim Posho va Fuzayl Maxdum boshchiligida sovet bosqiniga qarshi olib borilgan yirik qurolli ozodlik kurashi va Qizil Armiyaning harbiy amaliyotlari.
Mansurxo'ja Xo'jayev
Ushbu ma'lumot quyidagi manbalarga asoslangan
Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'lib fikr bildiring.
Izoh qoldirish uchun tizimga kiring.
