Buxoro amirligining tugatilishi (Buxoro operatsiyasi)

1920-yil avgust oyining oxirida Sovet qo‘mondonligi va mahalliy inqilobchilar tomonidan amirlikni ag‘darishga qaratilgan harbiy reja amalga oshirila boshlandi. 1920-yil 23–29-avgust kunlari Chorjo‘yda qo‘zg‘olon ko‘tarilib, Qizil Armiya yordamida shahar qo‘lga kiritildi va amirlikka qarshi asosiy operatsiya boshlandi. Turkiston fronti kuchlari 30-avgustga kelib Eski Buxoro darvozalariga yaqinlashdi. Shaharni tark etishga majbur bo‘lgan amir Said Olimxon o‘z soqchilari bilan sharqqa chekindi. 31-avgustdan boshlab Buxoro shahriga og‘ir artilleriyadan minglab snaryadlar yog‘dirildi hamda samolyotlar yordamida aviazarbalar berildi. 1920-yil 2-sentyabrda shahar darvozalari buzib kirilib, Ark qalʼasi zabt etildi va Kalon minorasiga qizil bayroq o‘rnatildi. 1920-yil 14-sentyabrda Butunbuxoro Inqilobiy Qo‘mitasi tuzildi, 6–8-oktabrda bo‘lib o‘tgan Butunbuxoro qurultoyida esa Buxoro Xalq Sovet Respublikasi (BXSR) eʼlon qilindi. 1868-yildan buyon Rossiya imperiyasining protektorati hisoblangan Buxoro amirligida 1917-yilgi inqiloblardan so‘ng siyosiy tanglik kuchaydi. Yosh buxoroliklar jadid guruhi dastlab amirni islohotlar o‘tkazishga undagan bo‘lsa-da, amirning anʼanaviy qatʼiy siyosatga qaytishi va 1918-yilgi Kolesov yurishidan keyingi ommaviy qatag‘onlar murosaga o‘rin qoldirmadi. Bolsheviklar 1920-yil boshida Xiva xonligini tugatgach, Turkistondagi so‘nggi yirik mustaqil monarxiya sanalgan Buxoro amirligini yo‘q qilish orqali mintaqani to‘liq sovetlashtirishga kirishdilar.

Rossiyadagi bolsheviklar hukumatining butun O‘rta Osiyoda o‘z taʼsirini to‘liq o‘rnatish va amirlik hududini sovetlashtirish intilishi. Buxorodagi anʼanaviy boshqaruv, amir va amaldorlarning jadidlar tomonidan taklif etilgan siyosiy, ijtimoiy va taʼlim islohotlarini rad etishi. 1918-yilgi Kolesov yurishi barbod bo‘lganidan so‘ng ko‘plab Yosh buxoroliklarning qatag‘on qilinishi, chetga qochgan jadidlarning (Fayzulla Xo‘jayev boshchiligida) amir hokimiyatini ag‘darish uchun sovet harbiy yordamiga tayanishi. Sovet rahbariyatining Buxoroni chet el (xususan, Britaniya) taʼsiridan ajratish va mintaqaviy xavfsizlik plasdarmini taʼminlash maqsadi.

1920-yil 16–18-avgust: Buxoro Kommunistik partiyasining IV qurultoyida amir tuzumiga qarshi qurolli qo‘zg‘olon boshlash haqida qaror qabul qilinishi. 1920-yil 23–29-avgust: Chorjo‘yda qo‘zg‘olon boshlanishi, shaharning sovet va inqilobiy kuchlar tomonidan egallanishi va Buxoro operatsiyasining faol bosqichiga kirishi. 1920-yil 30-avgust: Qizil Armiyaning Eski Buxoro darvozalariga yetib kelishi; amir Said Olimxonning taxminan 1000 nafar askari bilan shahardan chiqib, Sharqiy Buxoroga chekinishi. 1920-yil 31-avgust: Shaharning og‘ir artilleriya batareyalari (12 000 ga yaqin snaryad) va harbiy samolyotlar yordamida shafqatsiz bombardimon qilinishi. 1920-yil 2-sentyabr: 26 soatlik shiddatli jangdan so‘ng Eski Buxoro va Ark qalʼasining taslim bo‘lishi, Kalon minorasiga qizil bayroq o‘rnatilishi. 1920-yil 14-sentyabr: A. Muhiddinov raisligida Butunbuxoro Inqilobiy Qo‘mitasining (Revkom) tuzilishi. 1920-yil 6–8-oktabr: Birinchi Butunbuxoro qurultoyi o‘tkazilishi va 8-oktabrda rasman Buxoro Xalq Sovet Respublikasi (BXSR) eʼlon qilinib, Fayzulla Xo‘jayevning hukumat (Xalq Nozirlari Soveti) rahbari etib tayinlanishi.

Mang‘itlar sulolasining 130 yildan ortiq davom etgan hukmronligi va ko‘p asrlik Buxoro amirligi davlatchiligi barham topdi. Buxoro shahrining meʼmoriy obidalari, jumladan, Ark qalʼasi, turar joylar va Registon bozori bombardimonlar tufayli vayron bo‘ldi, ko‘plab tinch aholi qurbon bo‘ldi. Said Olimxon dastlab Sharqiy Buxoroga (Dushanbe, Hisor), keyinchalik (1921-yil boshida) Afg‘onistonga o‘tib ketdi va surgunda vafot etdi. Yangi tashkil topgan BXSR 1924-yilgi milliy-hududiy chegaralanishgacha mavjud bo‘lib, keyinchalik uning hududi O‘zbekiston SSR, Turkmaniston SSR va Tojikiston ASSR tarkibiga bo‘lib yuborildi. Amirlikning qulashi Sharqiy Buxoroda (Ibrohimbek, Anvar Posho va b.) uzoq yillarga cho‘zilgan qurolli istiqlolchilik harakatining avj olishiga turtki bo‘ldi.

Buxoro operatsiyasi O‘rta Osiyodagi eng qadimgi va nufuzli islom davlatlaridan birining tugatilishiga hamda mintaqaning to‘liq sovet siyosiy-maʼmuriy tizimiga tortilishiga olib keldi. Bu voqea anʼanaviy feodal jamiyat tuzilishiga yakun yasab, dastlab milliy-demokratik islohotlar umidini uyg‘otgan bo‘lsa-da, pirovardida butun hududning Moskvaga tobe markazlashgan sovet imperiyasi tarkibiga kiritilishi va 1930-yillardagi ommaviy qatag‘onlarda mahalliy jadid yetakchilarining yo‘q qilinishi bilan yakunlangan murakkab tarixiy burilish nuqtasi bo‘ldi.