Zarafshon vodiysidagi kurash (1918–1923)

1917-yil oxirida Samarqand va Jizzaxda bolsheviklar hokimiyati o‘rnatilgach, 1918-yil fevralida Qo‘qondagi Turkiston muxtoriyatining qonga botirilishi va mart oyida Kolesovning Buxoroga muvaffaqiyatsiz yurishi butun Zarafshon vodiysida jiddiy beqarorlikni vujudga keltirdi. Bolsheviklarning shariat sudlari va vaqf yerlarini tugatishi, majburiy oziq-ovqat rekvizitsiyasi hamda aholi mulkini musodara qilishi keng xalq ommasining qurolli qarshiligiga sabab bo‘ldi. 1918-yildan eʼtiboran Samarqand, Kattaqo‘rg‘on, Jizzax, Urgut va O‘ratepa tumanlarida Bahrombek, Ochilbek (Ochildov) va Hamroqulbek boshchiligida o‘n minglab qo‘zg‘olonchilar birlashdi. Harakatning eng keskin cho‘qqisi 1922-yilga to‘g‘ri keldi. Bu davrda G‘arbiy Buxoroda Mulla Abdulqahhor harakatlari avj olgan, Anvar Poshoning taʼsiri kuchaygan bo‘lib, 1922-yil 15–20-aprelda Samarqandda yashirin qurultoy o‘tkazildi. Vaziyatning og‘irlashuvidan xavfsiragan bolsheviklar Turkiston Chekasi, Favqulodda uchlik va Turkfront Inqilobiy Harbiy Kengashi (RHK) orqali favqulodda vakolatlar joriy etdi: qarindoshlarni garovga olish, butun boshli qishloqlarga yirik jarimalar solish va taslim bo‘lmagan taqdirda eng yaqin odamlarni otib tashlash bilan tahdid qilish usullari qo‘llandi. 1922-yil kuzida Bahrombek va ukasi Shahriyorning xiyonatkorona qo‘lga olinib otilishi, 1923-yil 10-mayda esa Ochilbekning jangda halok bo‘lishi bilan Zarafshon vodiysidagi asosiy uyushgan qarshilik sindirildi. Shunga qaramay, mazkur harakat asoratlari keyinchalik 1937–1938-yillardagi “katta terror” davrida ham ko‘plab mahalliy aholining “sobiq bosmachi” tamg‘asi ostida qatag‘on qilinishiga asos qilib olindi.

Sovet hokimiyatining shariat sudlarini tugatishi, vaqf mulklarini musodara qilishi va islomiy qadriyatlarga tajovuz qilishi. Majburiy mehnat safarbarligi, g‘alla monopoliyasi, oziq-ovqat taqsimoti (prodrazvyorstka) va front uchun ot hamda chorvani zo‘rlik bilan rekvizitsiya qilish siyosati. Qo‘qon muxtoriyatining qonga botirilishi va Kolesovning qonli yurishlaridan so‘ng o‘lkada bolsheviklarga nisbatan umumiy nafratning kuchayishi. Mahalliy dehqonlar, hunarmandlar, savdogarlar va ulamolarning o‘z mulki, shaʼni va anʼanaviy turmush tarzini himoya qilish intilishi.

1917-yil 28–30-noyabr: Samarqand va Jizzax shaharlarida bolsheviklar tomonidan sovet hokimiyati eʼlon qilinishi. 1918-yil bahor: Turkiston muxtoriyati tugatilgach, Zarafshon vodiysi bo‘ylab Bahrombek va Ochilbek boshchiligida qurolli harakatning shakllanishi. 1921-yil mart: Samarqand atroflaridagi sovet garnizonlarining zaiflashuvi va Shahrisabz tomondan isyonchilarning shaharga tahdid solishi. 1922-yil 10-fevral: Turkiston Chekasi presidiumining Samarqand Chekasiga shaxslarni mustaqil otuvga hukm qilish va qarindoshlarni garovga olish bo‘yicha keng vakolat beruvchi qarori. 1922-yil 15–20-aprel: Samarqand shahrida Turkiston musulmonlarining ikkinchi yashirin qurultoyi o‘tkazilishi va muvaqqat hukumat tuzilmasining tasdiqlanishi. 1922-yil 26-iyun: Favqulodda uchlikning 422-sonli maxfiy xatida butun Samarqand viloyati bo‘ylab “harbiy terror” olib borish va qishloqlarni yoqish taklifining ilgari surilishi. 1922-yil 9–10-sentyabr: Turkfront RHK 38-sonli bayonnomasi va Snitko telegrammasi: Bahrombek, Ochilbek, Hamroqulbek, Shahriyor va Ziyovuddin 48 soatda taslim bo‘lmasa, eng yaqin 5 nafar qarindoshi otib tashlanishi to‘g‘risidagi ultimatum. 1922-yil kuz: Bahrombek va uning ukasi Shahriyorning chekistlar tomonidan qo‘lga olinib, Samarqandda otib tashlanishi. 1923-yil 10-may: Zarafshon vodiysining yirik qo‘mondoni Ochilbekning (Ochildov) Kitob yaqinidagi jangda qahramonlarcha halok bo‘lishi. 1937–1938-yillar: Zarafshon vodiysida 1918–1923-yillardagi kurashlarda qatnashganlikda ayblanib, yuzlab mahalliy fuqarolarning (xususan, Kattaqo‘rg‘on va Mitan tumanlarida) NKVD “uchliklari” tomonidan o‘lim va uzoq muddatli qamoq jazolariga hukm qilinishi.

Zarafshon vodiysidagi uyushgan qurolli qarshilik markazlari yetakchilarining o‘ldirilishi ortidan 1923-yilga kelib deyarli tugatildi. Sovet jazo organlari tomonidan qattiq terror siyosati o‘tkazilib, minglab ishtirokchilar qatl etildi yoki 1923-yildan boshlab Solovki kabi uzoq shimoliy qamoq lagerlariga surgun qilindi. Qarindoshlarni garovga olish, qishloqlarga og‘ir moliyaviy jarimalar solish va jamoaviy jazolash oqibatida voha aholisi moddiy va maʼnaviy jihatdan holdan toydi. Qo‘lga olingan ko‘plab ishtirokchilar va ularning avlodlari 1930-yillardagi ommaviy “Katta qatag‘on” siyosatining navbatdagi nishoniga aylandi.

Zarafshon vodiysidagi qurolli chiqishlar istiqlolchilik harakatining Farg‘ona va Buxoro bilan chambarchas bog‘langan markaziy halqasi bo‘lib, o‘zbek xalqining bolsheviklar zulmiga bo‘ysunmaslik irodasini yaqqol ko‘rsatdi. Bu harakat sovet rahbarlarini (xususan, Qayg‘isiz Otaboyev kabilarni) dastlabki baholashlardagi xatoliklarni va “basmachilik” tushunchasining siyosiy tusini tan olishga majbur etgan. Zamonaviy davrda bu kurash o‘z vatanini sovet mustamlakachiligi va zo‘ravonligidan asrashga uringan milliy vatanparvarlarning fidoyiligi sifatida qayta baholanib, o‘rganilmoqda.